Bogurodzica – quiz i test

do Chrystusa, Syna Bożego. Wierni wołają „bożycze”, czyli Synu Boży, i proszą go o wysłuchanie modlitwy. Pierwsza strofa zwraca się do Matki, druga do jej Syna.

o dobre życie na ziemi i życie w raju po śmierci. Przed refrenem padają słowa „A na świecie zbożny pobyt, / Po żywocie rajski przebyt.” Prośba obejmuje więc życie doczesne i wieczne.

zmartwychwstanie Syna Bożego. Strofa zaczyna się od słów „Nas dla wstał z martwych syn boży”. Od niej zaczyna się dalsza, młodsza część pieśni, poświęcona Wielkanocy.

ręce i obie nogi. Strofa pasyjna mówi: „Ciebie dla, człowiecze, dał Bog przekłoć sobie / Ręce, nodze obie”. Forma „nodze” to ślad dawnej liczby podwójnej.

opiekuje się nią i przyjmuje ją do siebie. Strofa mówi, że o grzeszne dusze „sam Bog pieczą ima”, czyli sprawuje nad nimi opiekę, a potem „k sob[ie] ją przyma”, czyli przyjmuje do siebie.

wspólnota wiernych mówiąca „my”. W pieśni mówi zbiorowość: „Zyszczy nam, spuści nam”, „jąż nosimy”, „jegoż prosimy”. To liryka zbiorowa, modlitwa całej wspólnoty.

orędowniczki, która wstawia się za ludźmi u Syna. Wierni wysławiają Maryję i proszą, by u swojego Syna wyjednała im łaskę. Badacze opisują ją jako pośredniczkę między ludźmi a Bogiem.

na Jana Chrzciciela. Strofa zaczyna się od słów „Twego dziela Krzciciela”: wierni proszą o wysłuchanie przez wzgląd na Jana Chrzciciela. Święty Jan jest tu kolejnym pośrednikiem między ludźmi a Bogiem.

matko zwolena. W drugim wersie wierni mówią do Maryi „matko zwolena”, czyli matko wybrana. Pozostałe określenia to inne dawne tytuły maryjne, których w tej pieśni nie ma.

bożym kmieciem. Strofa zaczyna się od słów „Adamie, ty boży kmieciu”. Kmieć to w średniowieczu chłop gospodarujący na własnej ziemi – Adam jest jak rolnik w gospodarstwie Boga.

u Boga na wiecu. Pieśń mówi: „Ty siedzisz u Boga [w] wiecu”. Wiec to dawne zgromadzenie, więc Adam jest w niebie wśród tych, którzy radzą przy Bogu.

szatana, władcę piekła. Starosta to zarządca, a pkielny to piekielny. W części wielkanocnej pieśń mówi, że Chrystus skuł, czyli uwięził, władcę piekła, czyli szatana.

Swą mocą zastąpił.. Sens dwuwiersza: Chrystus nie wykupił ludzi od diabła srebrem ani złotem, lecz obronił ich swoją mocą. Pozostałe wersy pochodzą z innych strof.

Panie, zmiłuj się. To wezwanie z liturgii mszy (dziś zapisywane: Kyrie eleison). Zamyka pierwszą i drugą strofę jak refren.

Pana. Gospodzin to staropolskie słowo oznaczające pana, władcę. To archaizm leksykalny: wyraz, który wyszedł z użycia.

dla. Dawne „dziela” odpowiada dzisiejszemu „dla”: „Twego dziela Krzciciela” to „dla twego Chrzciciela”. Badacze uważają tę formę za bardzo starą, nieznaną z innych tekstów.

z początku XV wieku. Najstarszy zapis (z 1407 lub ok. 1408 roku) znalazł się w kodeksie z kazaniami Macieja z Grochowa, wikarego w Kcyni. Sama pieśń jest starsza od zapisu.

zapis nutowy melodii. Zapis z Kcyni ma nad tekstem nuty. To dowód, że Bogurodzica była od początku pieśnią do śpiewania, a nie tylko wierszem do czytania.

dwie. Za najstarszą część uznaje się strofę do Maryi i strofę do Syna Bożego. Dalsze zwrotki, wielkanocne i pasyjne, dopisano później.

świętego Wojciecha. Autorstwo przypisywano patronowi Polski, świętemu Wojciechowi, bo wielką pieśń łączono z kimś wielkim. Badacze uznają tę legendę za pozbawioną podstaw; autor jest nieznany.

w Statutach Jana Łaskiego. Kanclerz Jan Łaski umieścił pieśń na początku wydanego w Krakowie zbioru praw Królestwa Polskiego. Skarga przedrukował ją dopiero później.

pieśnią ojczystą. Długosz pisze, że wojsko zaśpiewało pieśń ojczystą (łac. carmen patrium). Badacze nie są pewni, czy jego przekaz dokładnie oddaje przebieg bitwy.

Władysława Warneńczyka. Według przekazu Długosza koronacja odbyła się po łacinie, a po polsku zaśpiewano tylko Bogurodzicę. Pieśń śpiewano nie tylko w kościele i przed bitwami, lecz także przy koronacji. To pokazuje, że w XV wieku była czymś w rodzaju hymnu państwowego.

Deesis. Deesis (gr. ‘prośba, modlitwa’) to przedstawienie Chrystusa, po którego bokach stoją postacie wstawiające się za ludźmi. Pieśń podobnie prowadzi modlitwę przez pośredników.

z tropem, czyli śpiewanym komentarzem do łacińskiego tekstu liturgii. Uczeni przypuszczają, że Bogurodzica powstała jako trop, czyli śpiewane dopowiedzenie do krótkich wezwań liturgii, takich jak Kyrie eleison. Rolę pieśni rycerskiej zyskała później.

średniowiecznym, o nierównej liczbie sylab w wersach. Wiersz średniowieczny jest asylabiczny: wersy mają różną liczbę sylab, za to są rymy, a każdy wers to osobna cząstka zdania (wiersz intonacyjno-zdaniowy).

w Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie. Oba najstarsze przekazy, kcyński i krakowski, są w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej. Biblioteka Narodowa ma późniejszy, tzw. przekaz warszawski.