Syzyfowe prace – quiz i test

w szkole elementarnej w Owczarach. Na początku powieści rodzice odwożą ośmioletniego Marcina do wiejskiej szkoły pana Wiechowskiego w Owczarach. Tam ma się przygotować do klasy wstępnej.

chłopki poskarżyły się, że uczy dzieci po rosyjsku. Dyrektor najpierw jest niezadowolony, bo więcej dzieci w Owczarach czyta po polsku niż po rosyjsku, a Wiechowski boi się dymisji. Gdy chłopki ze wsi skarżą się, że nauczyciel uczy dzieci tylko „po ruśku”, dyrektor wraca, przeprasza i obiecuje podwyższyć mu pensję.

opłaciła lekcje u egzaminującego Majewskiego. Kupiec w hotelu opowiada jej, że jego brat posłał syna na lekcje do pana Majewskiego, który sam egzaminuje kandydatów. Matka płaci po trzy ruble za godzinę i Marcin zostaje przyjęty.

u pani Przepiórkowskiej. Po egzaminie matka oddaje Marcina „starej Przepiórzycy”, dawnej znajomej z okolic Gawronek. Mieszka tam z braćmi Daleszowskimi i Szwarcem.

łza Gumowicza po złym stopniu. Marcin śmieje się z Gumowicza wyszydzonego przez Majewskiego, ale widok jego samotnej łzy zmienia jego nastrój. Narrator nazywa to pierwszym w życiu współczuciem chłopca.

latem, po jego klasie wstępnej. Pani Borowiczowa umiera latem po promocji syna do klasy pierwszej. Marcin dopiero w pustej sypialni matki naprawdę rozumie, że ją stracił.

że strzelał, ale bez prochu. Szwarc wszystkiemu zaprzecza, a Marcin przyznaje się tylko w połowie. Nauczyciele wybuchają śmiechem i zamiast wydalenia chłopcy dostają długą kozę.

na rosyjski teatr amatorski. Marcin idzie na przekór klasie, która uznała chodzenie na te „szopki” za hańbę. W teatrze przedstawiają go gubernatorowi, a damy w lożach pytają go po rosyjsku, jak mu się podobała sztuka.

ten wyśmiewał jego chłopską mowę przy tablicy. Tymkiewicz stale przedrzeźnia gwarę Radka, a na lekcji Nogackiego, gdy Radek stoi przy tablicy, ośmiesza go przed klasą. Po lekcji Radek bije go do krwi, a dyrektor ogłasza, że wydala go z gimnazjum.

wyprosił u inspektora Zabielskiego ułaskawienie. Marcin, wtedy szóstoklasista, idzie do Zabielskiego i przekonuje go. Dyrektor „ostatni raz” daruje Radkowi winę, a ten czuje ogromną wdzięczność dla nieznanego wybawcy.

kółko studiowania literatury rosyjskiej. Na zebraniach „literatów” czytano Puszkina i Lermontowa, ale też pisano referaty szkalujące Polskę. Tak inspektor zniechęcał młodzież do polskości.

„Historia cywilizacji w Anglii” Buckle'a. Rosyjski przekład dzieła Buckle'a krąży wśród uczniów. Marcin staje się „specjalistą od ateizmu”, ale też uczy się zapamiętale, by kiedyś samemu zostać uczonym.

przeciw czytaniu oszczerstw o katolickim klasztorze. Kostriulew czyta spoza programu opowieść o zbrodniach w klasztorze żeńskim w okolicach Wilna. Walecki nazywa ją potwarzą i protestuje w imieniu klasy.

zrzucił winę na Waleckiego i pochwalił Kostriulewa. Marcin mówi, że Walecki protestował we własnym imieniu, a klasa powtarza jego słowa. Walecki dostaje rózgi i rzuca Marcinowi straszliwe spojrzenie.

„Redutę Ordona” Mickiewicza. Sztetter prosi Zygiera o wiersz, a ten mówi „Redutę Ordona” (zaczyna od słów „Nam strzelać nie kazano”). Klasa słucha w napięciu, Walecki pilnuje drzwi, a nauczycielowi płyną łzy.

opowieść Nogi o zakatowanym powstańcu. Słuchając wiersza, Marcin rozpoznaje w nim powstańca pochowanego pod świerkiem, o którym przed laty opowiadał mu strzelec Szymon Noga. Często uznaje się tę scenę za przełom w postawie bohatera.

na „górce” Gontali w Starym Browarze. Na strychu u Mańka Gontali uczniowie pod kierunkiem Zygiera czytają zakazaną literaturę polską i wspólnie odrabiają lekcje. Książki przynosi Radek.

pana Majewskiego. Majewski skrada się do tajnego zebrania. Marcin zabiera kładkę, obrzuca go błotem, a potem ostrzega kolegów przed rewizją.

przy źródle w parku miejskim. O świcie oboje uczą się na kamiennych ławkach przy źródle. Bez słowa, samymi spojrzeniami, wyznają sobie miłość.

Biruta wyjechała z ojcem w głąb Rosji. Stróżka mówi mu, że doktora Stogowskiego przeniesiono w głąb Rosji, a córka wyjechała z nim, płacząc. Miłość kończy się bez jednego słowa.

Andrzej Radek. Radek, wtedy uczeń klasy ósmej, pyta Marcina, co mu jest, i ściska mu rękę. Często odczytuje się ten gest jako spłatę dawnego długu wdzięczności.

synem rataja z Pajęczyna Dolnego. Radek jako dziecko pilnował gąsiąt i prosiąt na dworskim okólniku. Pytany o ojca, chciał skłamać, że ten jest karbowym, ale przyznał, że służy za rataja.

guwerner Antoni Paluszkiewicz. Paluszkiewicz, zwany Kawką, był wyśmiewany przez Radka, a mimo to zainteresował go atlasem zwierząt. Opłacił mu naukę w Pyrzogłowach i zmarł na suchoty.

wyrzucono go z Warszawy za nieprawomyślność. Zygier jest pod stałym nadzorem i mieszka u Kostriulewa. Zna zakazaną literaturę polską i staje się duszą tajnego kółka.

jej matka była prawosławną Rosjanką. Dzieci prawosławnej matki chrzcił pop, więc Anna musi chodzić do cerkwi. Matka stała się jednak Polką z przekonania i zaszczepiła córce polskość.

życzliwością, wizytami i pobłażaniem. Zabielski zaprasza Marcina do domu, pokazuje mu albumy, częstuje papierosem i chwali. Często odczytuje się to jako ukrytą, groźniejszą rusyfikację: uczeń sam chce być lojalny wobec władzy.

Polakiem, który przeszedł na prawosławie. Majewski od dwóch lat uważa się za Rosjanina, choć nigdy nie był w Rosji, i mówi po polsku z rosyjskim akcentem. Bierze pieniądze za lekcje, a później szpieguje uczniów, dlatego Marcin nazywa go renegatem.

Figa. Walecki był bardzo niski, zdolny i hardy, a matka kontrolowała każdy jego krok. W klasie ósmej buntuje się przeciw niej i czyta Buckle'a.

bał się o posadę i właściwie niczego nie uczył. Sztetter był człowiekiem wykształconym i potajemnie tłumaczył wierszem poezje Shelleya, ale z lęku przed dyrekcją unikał na lekcjach wszystkiego, co ryzykowne. Dopiero recytacja Zygiera go porusza.

pedel, pan Pazur. Stary pedel krzyczy tak na uczniów na korytarzu, gdy rodzice czekają na egzaminy wstępne. Jego łamana ruszczyzna pokazuje, że zakaz polszczyzny obowiązywał już na korytarzu.

Zygier. Zygier odpowiada tak Sztetterowi na pytanie, czy chce chodzić na polski. Zdanie zdumiewa nauczyciela, przyzwyczajonego do obojętności uczniów.

ksiądz Wargulski. Prefekt mówi to inspektorowi, który żąda hymnu po rosyjsku. Surowy ksiądz okazuje się obrońcą polskości.

dyrektor Jaczmieniew. Dyrektor szkół ludowych zarzuca to Wiechowskiemu, bo dzieci w Owczarach umieją czytać po polsku. Nauczyciel jest przerażony utratą posady.

radca Somonowicz. Stary radca woła tak za Marcinem, który po maturze broni zamykanej stancji pani Przepiórkowskiej. Somonowicz uważa każdy sprzeciw wobec rządu za zgubny.

kilkanaście lat po powstaniu styczniowym. Ojciec Marcina stracił w powstaniu 1863 roku majątek i siedział w więzieniu, a pod koniec jeden ze starych gości pani Przepiórkowskiej wykrzykuje: „Trzeci dziesiątek lat upływa”. Akcja obejmuje ostatnie dekady XIX wieku.

daremny trud zaborców chcących zruszczyć młodzież. Syzyf w micie bez końca wtacza kamień, który zawsze spada. Tytuł zwykle odczytuje się jako obraz daremnych wysiłków rusyfikatorów, bo uczniowie w końcu odnajdują polskość.

do powieści o dojrzewaniu i szkole. Śledzimy Marcina od ośmiu lat do matury: jego błędy, przyjaźnie, pierwszą miłość i budzenie się świadomości narodowej. Wiele szczegółów pochodzi z młodości autora w gimnazjum w Kielcach (to pierwowzór Klerykowa), a powieść ukazała się w 1897 roku pod pseudonimem Maurycy Zych.

jako przedmiotu nieobowiązkowego, po rosyjsku. Lekcje polskiego były nadobowiązkowe, a rozbiór wierszy robiono po rosyjsku. Gramatykę polską czytano w rosyjskim podręczniku.

po latach uczeń liczył w myślach po rosyjsku. Nogacki nie chciał nikogo rusyfikować, a jednak jego metoda wbijała formuły po rosyjsku. Na pytanie o pięć razy osiem dawny uczeń myśli „sorok”.