QuizyBingo

Środki stylistyczne z przykładami z lektur

Definicje, wskazówki rozpoznawania i typowe funkcje 23 środków stylistycznych, z prawdziwymi przykładami z lektur, tabelą często mylonych par, schematami odpowiedzi na pytanie o funkcję i testem „Jaki to środek?”.

Redakcja31 min czytania

W jednej minucie

Najważniejsze w skrócie

Środek stylistyczny to element języka, który nadaje wypowiedzi szczególny charakter: obraz, rytm, emocję albo sens. Egzamin i sprawdzian pytają zwykle o dwie rzeczy: jak się nazywa i po co jest.

  • 23kart środków z definicją i funkcjami
  • 4grupy: obrazowanie, składnia, dźwięk i słownictwo, retoryka
  • 20przykładów dosłownie z lektur w serwisie
  • 15różnych lektur w przykładach
  • 15pytań w teście z cytatów
  • 6par środków, które najłatwiej pomylić
  • Nazwa to połowa odpowiedzi. W zadaniach „określ funkcję” liczy się drugi element: co środek daje w tym miejscu tekstu.
  • Najczęstsze pomyłki dotyczą par: metafora i porównanie, epitet i przenośnia, uosobienie i ożywienie, anafora i powtórzenie. Każdą z nich rozbieramy w osobnej sekcji.
  • Podstawa programowa (dotychczasowa) wymienia w klasach IV–VI m.in. epitet, porównanie, przenośnię, uosobienie, ożywienie, wyrazy dźwiękonaśladowcze, zdrobnienie, zgrubienie, apostrofę, anaforę, pytanie retoryczne i powtórzenie, a w klasach VII–VIII także neologizm, eufemizm, porównanie homeryckie, inwokację, symbol, alegorię i ironię. Nowa podstawa (od 2026/27 w klasie IV) wymienia w klasach IV–VI m.in. epitet, porównanie, wyliczenie, powtórzenie, metaforę (przenośnię) i wyraz dźwiękonaśladowczy, a w klasach VII–VIII m.in. alegorię, kontrast, symbol i pytanie retoryczne, więc te środki zostają potrzebne; o szczegółach czytaj w artykule Nowa podstawa programowa 2026.
  • Poniżej znajdziesz karty, tabelę porównawczą, gotowe schematy odpowiedzi, test z cytatów, listę kontrolną i ściągę do skopiowania.

Metoda

Jak szukać środków w tekście

Zamiast zgadywać nazwę, przejdź pięć kroków. Działają na wierszu, na fragmencie powieści i na cytacie z zadania.

  1. Przeczytaj fragment na głos. Zabiegi dźwiękowe i rytmiczne słychać, zanim zauważy się je oczami.
  2. Zaznacz to, co dziwne, nietypowe lub powtarzające się. Środek stylistyczny zwykle różni się od zwykłej wypowiedzi: obrazem, szykiem, powtórzeniem, zwrotem.
  3. Zadaj pytanie kontrolne. „Jaki?” (epitet), „jak co?” (porównanie), „czy to możliwe dosłownie?” (metafora, hiperbola), „czy ktoś czeka na odpowiedź?” (pytanie retoryczne).
  4. Nazwij i podaj dowód. Zacytuj dokładnie ten wyraz lub wers, o który chodzi, i dopiero wtedy nazwij środek.
  5. Określ funkcję. Odpowiedz, co środek daje w tym miejscu tekstu: obraz, emocję, ocenę, rytm, sens.

Cztery grupy środków

Definicje i przykłady

Karty środków stylistycznych

23 kart: do każdej definicja, wskazówka rozpoznawania, funkcje i przykład (zwykle z lektury).

Epitet

Obrazowaniedotychczasowa podstawa, klasy IV–VI

Co to jest
Określenie rzeczownika (najczęściej przymiotnik), które nie tylko podaje cechę, ale ją wyróżnia, ocenia albo uwydatnia.
Jak rozpoznać
Zadaj rzeczownikowi pytanie „jaki?” i sprawdź, czy określenie dodaje barwy, oceny lub emocji. W wielu podręcznikach za epitet uważa się każde określenie rzeczownika; najwięcej daje jednak omówienie epitetów, które coś wartościują lub uplastyczniają.
Typowe funkcje
  • uplastycznia opis
  • podkreśla cechę ważną dla autora
  • wyraża stosunek mówiącego do opisywanego świata

Kraj lat dziecinnych! On zawsze zostanie / Święty i czysty jak pierwsze kochanie,

Pan Tadeusz · Narrator

Określenia stoją tu w orzeczeniu („zostanie święty i czysty”), ale pełnią funkcję epitetów: pokazują cześć, jaką narrator darzy kraj dzieciństwa. W cytacie jest też porównanie („jak pierwsze kochanie”).

Porównanie

Obrazowaniedotychczasowa podstawa, klasy IV–VI

Co to jest
Zestawienie dwóch zjawisk na podstawie podobieństwa, z wyraźnym wskaźnikiem porównania.
Jak rozpoznać
Szukaj słów „jak”, „jakby”, „niby”, „niczym”, „podobny do”, „tak … jak”. Jeśli takiego wskaźnika nie ma, to najpewniej metafora.
Typowe funkcje
  • uwyraźnia obraz przez skojarzenie
  • wyjaśnia rzecz mniej znaną przez znaną
  • pokazuje stosunek mówiącego do opisywanego zjawiska

Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie; / Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie, / Kto cię stracił.

Pan Tadeusz · Narrator

Ojczyzna jest porównana do zdrowia: doceniamy ją dopiero wtedy, gdy ją tracimy. Zwrot „Litwo! Ojczyzno moja!” to apostrofa.

Metafora (przenośnia)

Obrazowaniedotychczasowa podstawa, klasy IV–VI

Co to jest
Przeniesienie znaczenia z jednego zjawiska na drugie na podstawie podobieństwa, bez wskaźnika porównania. W podstawie programowej występuje nazwa „przenośnia”, w praktyce szkolnej zwykle równoznaczna z metaforą.
Jak rozpoznać
Zdanie nie może być prawdziwe dosłownie („życie jest cieniem”), a wyrazu porównującego nie ma. Zapytaj: co z czym zostało utożsamione?
Typowe funkcje
  • tworzy zwięzły, sugestywny obraz
  • nadaje wypowiedzi głębsze znaczenie
  • wyraża emocje i ocenę

Zgaśnij, o zgaśnij świeco krótkotrwała! / To życie tylko cieniem jest przelotnym,

Makbet · Makbet, akt V

Życie zostało utożsamione z cieniem: jest nietrwałe i pozbawione substancji. Przymiotniki „krótkotrwała” i „przelotnym” to epitety.

Uosobienie (personifikacja)

Obrazowaniedotychczasowa podstawa, klasy IV–VI

Co to jest
Przypisanie zwierzętom, rzeczom, zjawiskom lub pojęciom cech i zachowań typowo ludzkich: mowy, myślenia, uczuć, woli.
Jak rozpoznać
Zapytaj: czy bohater lub zjawisko robi coś, co potrafi tylko człowiek (mówi, planuje, wstydzi się, rozmawia)? Jeśli tak, to uosobienie.
Typowe funkcje
  • ożywia opisywany świat
  • pokazuje ludzkie cechy w zwierzęciu, rzeczy lub zjawisku
  • w bajce pozwala mówić o ludzkich wadach i sprawach

Tyś w niej zrodzon — rzekł stary — przeto ci wybaczę; / Jam był wolny, dziś w klatce — i dlatego płaczę

Bajki Krasickiego · „Ptaszki w klatce”

Ptaki rozmawiają i spierają się o wolność jak ludzie. Dzięki temu bajka może opowiadać o niewoli i wolności człowieka.

Ożywienie (animizacja)

Obrazowaniedotychczasowa podstawa, klasy IV–VI

Co to jest
Przypisanie przedmiotom lub zjawiskom cech istot żywych, ale niekoniecznie ludzkich: ruchu, oddechu, głosu zwierzęcego, snu.
Jak rozpoznać
Zapytaj: czy rzecz lub zjawisko zachowuje się jak żywe stworzenie, ale bez myślenia i mówienia jak człowiek? Przykład: „wiatr wył”, „morze oddycha”.
Typowe funkcje
  • dodaje opisowi ruchu i życia
  • uplastycznia zjawiska przyrody
  • buduje nastrój

Wiatr wył w kominie, a las oddychał ciężko w ciemności.

Zdanie ilustracyjne, nie z lektury

Nie mamy w bazie cytatu, w którym jednoznacznie wskazalibyśmy samo ożywienie, więc podajemy własne zdanie ilustracyjne (nie z lektury). Zdanie „wiatr szeptał nam sekrety” byłoby już uosobieniem.

Porównanie homeryckie

Obrazowaniedotychczasowa podstawa, klasy VII–VIII

Co to jest
Rozbudowane porównanie znane z eposów Homera, rozwinięte w kilka wersów i często zaczynające się od „jako … tak …”. Ma własny, samodzielny obraz, który dopiero potem wiąże się z opisywanym zdarzeniem.
Jak rozpoznać
Szukaj porównania, które „zajmuje więcej miejsca” niż samo zestawienie: pojawia się cały obraz (np. liście na wietrze) i dopiero druga część zdania wskazuje, do czego się odnosi.
Typowe funkcje
  • nadaje opowieści epicki, podniosły ton
  • rozwija obraz i pozwala go zobaczyć
  • przenosi myśl z pojedynczego zdarzenia na ogólne prawdy o ludzkim losie

Jako się liście rodzi, tak i ludzkie plemię; / Jako wiatr liście wstrząsa, okrywa nim ziemię,

Iliada · Glaukos, Księga VI

Glaukos porównuje pokolenia ludzi do liści: jedne odchodzą, drugie wyrastają. Ten krótki przykład pokazuje budowę „jako … tak …”; w pełnych porównaniach homeryckich obraz bywa dłuższy.

Symbol

Obrazowaniedotychczasowa podstawa, klasy VII–VIII

Co to jest
Przedmiot, obraz lub postać, które oprócz znaczenia dosłownego mają znaczenie głębsze, zwykle wieloznaczne i zrozumiałe dzięki kontekstowi lub tradycji kultury.
Jak rozpoznać
Zapytaj: czy ten przedmiot powraca w utworze i czy „znaczy” coś więcej niż to, czym jest? Symbol wymaga interpretacji, nie ma jednej odpowiedzi jak w słowniku.
Typowe funkcje
  • nadaje obrazowi głębsze, wielowarstwowe znaczenie
  • zastępuje trudne do nazwania pojęcie obrazem
  • porządkuje interpretację wokół jednego motywu

Gdzież są twoje szklane domy? — rozmyślał brnąc dalej. — Gdzież są twoje szklane domy?…

Przedwiośnie · Cezary Baryka

„Szklane domy” to symbol marzenia o nowoczesnej, sprawiedliwej Polsce, do której bohater nie znajduje drogi. Zwrot jest też powtórzony i ma formę pytania retorycznego.

Alegoria

Obrazowaniedotychczasowa podstawa, klasy VII–VIII

Co to jest
Obraz lub cały utwór o stałym, umownym znaczeniu przenośnym: postaci i zdarzenia „oznaczają” pojęcia, wady albo grupy ludzi.
Jak rozpoznać
Zapytaj: czy każdy element opowieści ma swój odpowiednik w świecie ludzi? W bajce wilk to możny, a jagnię to słaby. Alegoria jest zwykle bardziej jednoznaczna niż symbol.
Typowe funkcje
  • przekazuje naukę w przenośnej formie
  • pozwala krytykować wady bez wskazywania konkretnych osób
  • ukazuje pojęcia abstrakcyjne w postaci obrazu

Zawżdy znajdzie przyczynę, kto zdobyczy pragnie.

Bajki Krasickiego · Morał bajki „Jagnię i wilcy”

To morał bajki „Jagnię i wilcy”: cała bajka jest alegorią, w której drapieżniki oznaczają możnych, a jagnię bezbronnych.

Anafora

Składnia i rytmdotychczasowa podstawa, klasy IV–VI

Co to jest
Powtórzenie tego samego słowa lub zwrotu na początku kolejnych wersów, zdań albo ich części.
Jak rozpoznać
Przeczytaj początki kolejnych wersów lub zdań. Jeśli zaczynają się tak samo, masz anaforę.
Typowe funkcje
  • nadaje wypowiedzi rytm
  • wzmacnia emocje
  • podkreśla powtarzaną myśl

Miałeś, chłopie, złoty róg, / miałeś, chłopie, czapkę z piór: / czapkę ze łba wicher zmiótł.

Wesele · Chochoł do Jaśka, akt III

Powtórzone „Miałeś, chłopie” otwiera dwa pierwsze wersy i rytmicznie wylicza to, co Jasiek stracił. „Złoty róg” to jednocześnie symbol.

Paralelizm składniowy

Składnia i rytm

Co to jest
Powtórzenie tej samej budowy zdań lub wersów, najczęściej bez powtarzania tych samych słów.
Jak rozpoznać
Zapisz układ części zdania w obu wersach (np. czasownik, dopełnienie, spójnik). Jeśli układ jest taki sam, to paralelizm.
Typowe funkcje
  • porządkuje wypowiedź i nadaje jej rytm
  • zestawia ze sobą dwa zdarzenia lub stany
  • podkreśla związek przyczyny i skutku

Zmarszczył brwi, — i tysiące kibitek wnet leci; / Podpisał, — tysiąc matek opłakuje dzieci;

Reduta Ordona · Adiutant o carze

Dwa wersy mają ten sam układ: czynność cara, potem skutek dla poddanych. Liczby „tysiące” i „tysiąc” to hiperbola, a zestawienie drobnego gestu z ogromem skutku buduje kontrast.

Inwersja

Składnia i rytm

Co to jest
Odwrócenie zwykłego szyku wyrazów w zdaniu, np. przydawka po rzeczowniku albo rozdzielenie wyrazów, które normalnie stoją obok siebie.
Jak rozpoznać
Przepisz zdanie „po prostemu” (podmiot, orzeczenie, dopełnienie, przydawka przed rzeczownikiem). Jeśli musisz zmienić kolejność, w tekście jest inwersja.
Typowe funkcje
  • eksponuje ważne słowo
  • nadaje wypowiedzi podniosły lub dawny ton
  • pomaga zachować rytm i rym wiersza

Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim,

Treny · Podmiot liryczny, Tren VIII

Naturalnie powiedzielibyśmy: „uczyniłaś mi wielkie pustki w moim domu”. Przestawienie wyrazów podkreśla ogrom straty.

Wyliczenie

Składnia i rytm

Co to jest
Ułożenie obok siebie kilku równorzędnych członków (rzeczowników, czasowników, określeń), zwykle oddzielonych przecinkami.
Jak rozpoznać
Policz równorzędne człony. Jeśli jest ich co najmniej trzy i pełnią tę samą rolę w zdaniu, masz wyliczenie.
Typowe funkcje
  • buduje wrażenie bogactwa lub nagromadzenia
  • nasila emocje
  • nadaje wypowiedzi tempo

Bądź zdrów, lecz nie śpiewaj, zabijaj, lecz nie pisz wierszy, truj, lecz nie tańcz, podpalaj, lecz nie graj na cytrze

Quo vadis · Petroniusz w liście do Nerona

Trzy rozkazy (zabijaj, truj, podpalaj) ułożone jednym ciągiem; układ „…, lecz nie …” to także paralelizm. Zestawienie okrucieństwa z zakazem sztuki to ironia: Petroniusz drwi z Nerona.

Wyraz dźwiękonaśladowczy

Dźwięk i słownictwodotychczasowa podstawa, klasy IV–VI

Co to jest
Wyraz, którego brzmienie naśladuje dźwięk (onomatopeja), np. „szum”, „trzask”, „kukułka”, „brzęczeć”.
Jak rozpoznać
Przeczytaj wyraz na głos. Jeśli brzmi jak odgłos, który opisuje (zwierzę, wiatr, uderzenie), to wyraz dźwiękonaśladowczy.
Typowe funkcje
  • uplastycznia opis przez dźwięk
  • wprowadza czytelnika w scenę
  • dynamizuje wypowiedź

Za oknem szumiał deszcz, a w kominie trzaskały szczapy.

Zdanie ilustracyjne, nie z lektury

W naszych cytatach nie ma przykładu, w którym bylibyśmy pewni klasyfikacji, więc zdanie jest własne (nie z lektury). Szukaj takich wyrazów w opisach przyrody i bitew.

Zdrobnienie i zgrubienie

Dźwięk i słownictwodotychczasowa podstawa, klasy IV–VI

Co to jest
Zdrobnienie to wyraz o mniejszym lub pieszczotliwym odcieniu (-ek, -ka, -ątko, -uś); zgrubienie to wyraz większy albo lekceważący (-isko, -ysko, -ydło).
Jak rozpoznać
Odejmij końcówkę i sprawdź, czy został wyraz podstawowy („malinki” od „maliny”). Ważny jest odcień uczuciowy, nie tylko rozmiar.
Typowe funkcje
  • wyraża czułość, sympatię lub opiekuńczość
  • nadaje wypowiedzi ton intymny albo dziecięcy
  • zgrubienie wyraża lekceważenie lub podziw dla wielkości

A która pierwsza dzban pełny przyniesie / Świeżych malinek, tę weźmiesz za żonę.

Balladyna · Wdowa do Kirkora, akt I

Zdrobnienie „malinek” łagodzi wypowiedź i kontrastuje z dramatem, który wokół malin się rozegra. Zgrubienie to np. „domisko”, „chłopisko” (własne słowa, nie z lektury).

Archaizm

Dźwięk i słownictwo

Co to jest
Wyraz albo forma gramatyczna, które wyszły z użycia, ale w tekście wskazują na dawną epokę.
Jak rozpoznać
Sprawdź, czy dziś tak byśmy powiedzieli. Pomocne są przypisy w wydaniu i słownik. Archaizmem bywa też dawna forma wyrazu lub zwrotu („mości panie”; u Fredry zniekształcone w porzekadło Cześnika „mocium panie”).
Typowe funkcje
  • stylizuje wypowiedź na dawną epokę
  • charakteryzuje bohatera (np. staromodnego szlachcica)
  • nadaje tekstowi uroczysty albo komiczny ton

Bom niegłupi, mocium panie.

Zemsta · Cześnik, akt I

„Bom” (bo jestem) to dawna forma, a „mocium panie” to przekręcone „mości panie”: stylizacja na mowę dawnej szlachty.

Neologizm

Dźwięk i słownictwodotychczasowa podstawa, klasy VII–VIII

Co to jest
Nowo utworzony wyraz lub nowe znaczenie wyrazu, często autorskie i nieobecne w słownikach.
Jak rozpoznać
Zapytaj: czy znasz taki wyraz z mowy codziennej i słowników? Jeśli brzmi znajomo, ale łączy części nietypowo, może być neologizmem.
Typowe funkcje
  • nazywa nowe zjawisko
  • tworzy zaskakujący obraz
  • wprowadza humor lub podkreśla indywidualny styl autora

Współkochać przyszłam, nie współnienawidzić.

Antygona · Antygona do Kreona (przekład Kazimierza Morawskiego)

Przykład do ostrożnej interpretacji: czasowniki z przedrostkiem „współ-” brzmią w tym przekładzie nietypowo, a nie należą do słownictwa dnia codziennego. Sprawdź w swoim podręczniku, czy nazywa je neologizmami.

Eufemizm

Dźwięk i słownictwodotychczasowa podstawa, klasy VII–VIII

Co to jest
Łagodniejsze określenie czegoś przykrego, trudnego lub tabu, użyte zamiast słowa wprost, np. „odszedł” zamiast „umarł”.
Jak rozpoznać
Zapytaj: czy mówiący unika nazwania rzeczy po imieniu? Czy to samo dałoby się powiedzieć ostrzej i dosłownie? Jeśli tak, to eufemizm.
Typowe funkcje
  • łagodzi przykrą informację
  • okazuje delikatność lub szacunek
  • ukrywa lub zaciera brutalną prawdę

Dziadek odszedł od nas cicho, tuż przed świtem.

Zdanie ilustracyjne, nie z lektury

W naszych cytatach nie ma przykładu, w którym bylibyśmy pewni klasyfikacji, więc zdanie jest własne (nie z lektury). Szukaj eufemizmów w mowie o śmierci, chorobie i wojnie.

Apostrofa

Zabiegi retorycznedotychczasowa podstawa, klasy IV–VI

Co to jest
Bezpośredni zwrot do adresata: osoby, bóstwa, zmarłego, przedmiotu, zjawiska lub pojęcia, najczęściej we wołaczu. Zwrot do muzy lub bóstwa na początku utworu to inwokacja.
Jak rozpoznać
Szukaj wołacza i kierowania słów do kogoś, kto nie może odpowiedzieć (ojczyzna, bogini, noc, świeca). Rozpoznasz też po wykrzyknieniu.
Typowe funkcje
  • nawiązuje kontakt z adresatem
  • nadaje wypowiedzi podniosły lub emocjonalny ton
  • wyraża silne uczucia mówiącego

Gniew Achilla, bogini, głoś, obfity w szkody,

Iliada · Inwokacja, Księga I (przekład F.K. Dmochowskiego)

Narrator zwraca się do bogini (muzy), prosząc o pomoc w opowiedzeniu o gniewie Achillesa. Taka apostrofa na początku dzieła to inwokacja.

Pytanie retoryczne

Zabiegi retorycznedotychczasowa podstawa, klasy IV–VI

Co to jest
Pytanie, na które mówiący nie oczekuje odpowiedzi, bo jest ona oczywista albo zawarta w samym pytaniu.
Jak rozpoznać
Sprawdź, czy ktoś naprawdę czeka na odpowiedź. Jeśli pytanie ma wzmocnić twierdzenie lub zmusić do namysłu, to pytanie retoryczne.
Typowe funkcje
  • wzmacnia przekonanie mówiącego
  • skłania odbiorcę do refleksji
  • wyraża emocje bez udzielania odpowiedzi

A czyż zależy ci na tym, by wiarę twoją wyznawali tchórze i ludzie podli?

W pustyni i w puszczy · Staś do Mahdiego

Staś nie pyta o informację: sugeruje, że wiary nie warto narzucać tchórzom i ludziom podłym, a odpowiedź jest oczywista.

Powtórzenie

Zabiegi retorycznedotychczasowa podstawa, klasy IV–VI

Co to jest
Wielokrotne użycie tego samego wyrazu lub zwrotu w bliskim sąsiedztwie. Anafora to szczególny rodzaj powtórzenia na początku wersów lub zdań.
Jak rozpoznać
Zaznacz wyrazy, które wracają w jednym zdaniu lub fragmencie. Jeśli powtarzane są w dowolnych miejscach, a nie na początkach wersów, to zwykłe powtórzenie.
Typowe funkcje
  • podkreśla ważną myśl
  • wzmacnia emocje
  • oddaje natręctwo, upór lub majaczenie

Wszędzie maliny! maliny! maliny…

Balladyna · Alina, przez sen

Wielokrotnie powtórzone „maliny” oddaje natręctwo myśli kogoś, kto mówi przez sen.

Hiperbola

Zabiegi retoryczne

Co to jest
Celowe wyolbrzymienie, przesada, która ma wzmocnić wrażenie.
Jak rozpoznać
Sprawdź, czy treść zdania jest niemożliwa lub skrajna dosłownie, a mimo to wypowiedziana na serio („wszystkie pokolenia”, „tysiąc matek”).
Typowe funkcje
  • wzmacnia wrażenie
  • wyraża silne emocje
  • nadaje wypowiedzi patos albo humor

Ja kocham cały naród! — objąłem w ramiona / Wszystkie przeszłe i przyszłe jego pokolenia,

Dziady cz. III · Konrad, Wielka Improwizacja

Konrad twierdzi, że objął ramionami wszystkie pokolenia, co oddaje jego rozmach i pychę w Wielkiej Improwizacji.

Antyteza (kontrast)

Zabiegi retoryczne

Co to jest
Zestawienie dwóch przeciwstawnych myśli, obrazów lub pojęć, aby uwypuklić różnicę.
Jak rozpoznać
Szukaj par przeciwieństw („praca – przyjemność”, „muszę – nie muszę”). Zestawienie sprzecznych słów w jednym wyrażeniu („żywy trup”) to oksymoron.
Typowe funkcje
  • pokazuje zasadniczą różnicę
  • wzmacnia napięcie
  • ujmuje myśl w zapadającej w pamięć formie

pracą jest to, co musimy robić, a przyjemnością — to czego robić nie musimy

Przygody Tomka Sawyera · Narrator, rozdz. II (przekład Jana Bilińskiego)

Praca i przyjemność zostały zdefiniowane przez przeciwieństwo: musieć i nie musieć. Dzięki temu cały sens zawiera się w jednym zdaniu.

Ironia

Zabiegi retorycznedotychczasowa podstawa, klasy VII–VIII

Co to jest
Wypowiedź, w której prawdziwy sens jest odwrotny do dosłownego lub wyraźnie sprzeczny z tonem, np. udawana pochwała. Ostra, zjadliwa ironia to sarkazm.
Jak rozpoznać
Zapytaj: czy autor naprawdę mówi to, co mówi? Szukaj sprzeczności między słowami a sytuacją lub prawdą o bohaterze.
Typowe funkcje
  • wyraża krytykę w sposób pośredni
  • ośmiesza wady
  • pokazuje dystans mówiącego do tematu

Bądź zdrów, lecz nie śpiewaj, zabijaj, lecz nie pisz wierszy, truj, lecz nie tańcz, podpalaj, lecz nie graj na cytrze

Quo vadis · Petroniusz w liście do Nerona

Petroniusz udaje życzliwą radę, a w istocie kpi z Nerona, który uważa się za artystę, choć jest okrutnikiem. To ten sam cytat, który ilustruje wyliczenie.

Przykłady pochodzą z lektur w domenie publicznej i są podane dosłownie jak w rekordach serwisu. Wyróżnienie wskazuje fragment, o który chodzi. W jednym cytacie bywa kilka środków, dlatego pod kartą wskazujemy też te dodatkowe. Zasady klasyfikacji w podręcznikach mogą się nieco różnić, więc w razie wątpliwości trzymaj się nazw używanych przez nauczyciela.

Jeszcze kilka pojęć

Oksymoron
Połączenie wyrazów o sprzecznym znaczeniu w jednym wyrażeniu: „żywy trup”, „głośna cisza”.
Inwokacja
Uroczysty zwrot do muzy, bóstwa lub ojczyzny na początku utworu (np. Inwokacja Iliady i Pana Tadeusza).
Równoważnik zdania
Wypowiedź bez osobowej formy czasownika: „Tu szczyt…”, „Kraj lat dziecinnych!”.
Elipsa
Pominięcie wyrazu, który łatwo odtworzyć z kontekstu („Ja do domu, ty do szkoły”).
Komizm
Wywołanie śmiechu przez zestawienie, przesadę lub sytuację. Pojęcie pojawia się w podstawie dla klas VII–VIII.
Metonimia
Zastąpienie nazwy innym wyrazem pozostającym z nią w związku („przeczytałem Mickiewicza” zamiast „książkę Mickiewicza”).

Najczęstsze pomyłki

Czym się różni X od Y

Sześć par, które uczniowie mylą najczęściej. Przy każdej jest zasada, która pozwala rozstrzygnąć w kilka sekund.

Różnice między często mylonymi środkami stylistycznymi
ParaPierwszy środekDrugi środekJak rozstrzygnąć
Metafora czy porównanie?Metafora: A jest B, bez wskaźnika. „To życie tylko cieniem jest przelotnym” (Makbet).Porównanie: A jest jak B, ze wskaźnikiem. „ty jesteś jak zdrowie” (Pan Tadeusz).Wyszukaj „jak”, „niby”, „niczym”. Jest wskaźnik: porównanie. Nie ma: metafora.
Epitet czy przenośnia?Epitet to rola w zdaniu: określenie rzeczownika, które wyróżnia cechę („święty i czysty”).Przenośnia to sposób znaczenia: przeniesienie sensu. Może istnieć bez przymiotnika („życie jest cieniem”).Pytanie „jaki?” prowadzi do epitetu. Pytanie „co z czym utożsamiono?” prowadzi do metafory. Bywa też jedno i drugie naraz: „lisie zamiary” to epitet metaforyczny.
Uosobienie czy ożywienie?Uosobienie nadaje cechy ludzkie: mowę, myśli, wolę. „Rzekł stary” o ptaku w bajce.Ożywienie nadaje cechy istot żywych, ale niekoniecznie ludzkie: ruch, oddech, wycie. „Wiatr wył” (zdanie własne).Zapytaj: czy tylko człowiek tak robi? Tak: uosobienie. Zrobiłoby to też zwierzę lub roślina: ożywienie. Granica bywa płynna, więc uzasadnij wybór jednym zdaniem.
Anafora czy powtórzenie?Anafora powtarza słowa wyłącznie na początku wersów lub zdań: „Miałeś, chłopie … miałeś, chłopie” (Wesele).Powtórzenie to ogólna nazwa, a wyraz wraca w dowolnym miejscu: „maliny! maliny! maliny…” (Balladyna).Spójrz na początek wersu. Zaczyna się tak samo: anafora. Powtarza się w środku: powtórzenie.
Symbol czy alegoria?Symbol jest wieloznaczny i wymaga interpretacji: „szklane domy” (Przedwiośnie).Alegoria ma stałe, umowne znaczenie: wilk to możny, jagnię to słaby (Bajki Krasickiego).Czy odpowiedź jest jedna, jak w słowniku? Alegoria. Czy można ją czytać na kilka sposobów? Symbol.
Antyteza czy oksymoron?Antyteza zestawia dwie przeciwstawne myśli lub obrazy, często w dwóch wersach. „pracą … przyjemnością” (Tomek Sawyer).Oksymoron łączy sprzeczne wyrazy w jedno wyrażenie: „żywy trup”, „głośna cisza”.Przeciwieństwa rozdzielone to antyteza. Przeciwieństwa sklejone w jednej frazie to oksymoron.
Uosobienie, ożywienie, personifikacja, animizacja. Podstawa programowa zna pojęcia „uosobienie” i „ożywienie” i oczekuje, że uczeń potrafi je odróżnić. „Personifikacja” jest używana jako równoznaczna z uosobieniem, a „animizacja” jako nazwa ożywienia (w niektórych opracowaniach pojęcia te są rozumiane szerzej). Gdy nauczyciel lub podręcznik używa innej konwencji, trzymaj się jej i wyjaśnij w odpowiedzi, co rozumiesz przez dany termin.

Zadania egzaminacyjne

Jak określić funkcję środka

Odpowiedź ma trzy części: nazwa środka, dowód z tekstu, funkcja w tym miejscu. Poniżej schematy do uzupełnienia i przykład z lektury przy każdym.

Polecenie „określ funkcję” (albo „wyjaśnij, jaką rolę pełni”) sprawdza, czy rozumiesz, po co autor użył środka. Dobra odpowiedź jest konkretna i zawsze zawiera słowo odnoszące się do treści cytatu. Sprawdź w informatorze lub arkuszach CKE, jak formułowane są polecenia na Twoim egzaminie, i trenuj na nich.

Gotowe schematy odpowiedzi na pytanie o funkcję środka
ŚrodekSchemat do uzupełnieniaPrzykład
EpitetW cytacie „…” użyto epitetu „…”. Podkreśla on cechę …, dzięki czemu … [co czytelnik widzi lub czuje].W cytacie „Święty i czysty” użyto epitetów, które podkreślają cześć narratora dla kraju dzieciństwa i pokazują go jako miejsce idealne.
PorównaniePorównanie „… jak …” zestawia … z …, czyli … [co mają wspólnego]. Dzięki temu czytelnik … [rozumie, czuje].Porównanie „ty jesteś jak zdrowie” zestawia ojczyznę ze zdrowiem. Dzięki temu czytelnik rozumie, że jej wartość dostrzega się dopiero po utracie.
MetaforaMetafora „…” utożsamia … z …. Wyraża ona … [pogląd, emocję] i sugeruje, że … .Metafora „To życie tylko cieniem jest przelotnym” utożsamia życie z cieniem. Wyraża pogląd, że ludzkie życie jest krótkie i pozbawione substancji.
Pytanie retorycznePytanie retoryczne „…?” nie wymaga odpowiedzi. Wzmacnia przekonanie, że …, i skłania odbiorcę do …Pytanie retoryczne Stasia nie wymaga odpowiedzi. Wzmacnia przekonanie, że wiary nie warto narzucać tchórzom i ludziom podłym.
ApostrofaApostrofa „…” to zwrot do …. Nadaje wypowiedzi … ton i pokazuje, że mówiący … [czuje się bliski, prosi, wzywa].Apostrofa „bogini” to zwrot do muzy. Nadaje początkowi eposu podniosły ton i pokazuje, że narrator prosi o natchnienie.
Anafora / powtórzeniePowtórzenie „…” na początku wersów (anafora) nadaje tekstowi rytm i wzmacnia …. Podkreśla, że …Powtórzone „Miałeś, chłopie” nadaje wypowiedzi rytm i podkreśla, ile Jasiek stracił.

Częste błędy

  • Odpowiedź „dla ozdoby”. Zdanie „środek ozdabia tekst” nie jest funkcją. Napisz, co czytelnik widzi, czuje lub rozumie dzięki środkowi.
  • Samo nazwanie środka. „Użyto metafory” to dopiero połowa odpowiedzi. Zawsze dodaj, co środek robi w tym miejscu tekstu.
  • Funkcja bez odniesienia do tekstu. „Epitet uplastycznia opis” brzmi tak samo w każdej odpowiedzi. Dopisz, o jaki opis chodzi i jaki obraz powstaje.
  • Mylenie metafory z porównaniem. Najpierw szukaj wskaźnika „jak”, „niby”, „niczym”. Gdy go nie ma, nie pisz „porównanie”.
  • Omawianie suchych przymiotników. W wielu podręcznikach każde określenie rzeczownika to epitet, ale w odpowiedzi o funkcję omawiaj te, które wartościują lub uplastyczniają (np. „święty”, nie „drewniany”).
  • Parafraza zamiast funkcji. Przepisanie cytatu własnymi słowami nie wyjaśnia, po co autor użył środka.
  • Jedna funkcja wymieniona na siłę. Lepsza jedna funkcja dobrze osadzona w cytacie niż trzy ogólniki.

Szablon odpowiedzi

Sprawdź się

Test: jaki to środek?

15 cytatów z lektur w domenie publicznej. Wybierz środek, a od razu zobaczysz odpowiedź z wyjaśnieniem; na końcu dostaniesz wynik.

  1. 1Jaki środek stylistyczny zawiera ten cytat?

    A czyż zależy ci na tym, by wiarę twoją wyznawali tchórze i ludzie podli?

    W pustyni i w puszczy · Staś do Mahdiego
    Pokaż odpowiedź

    Pytanie retoryczne. To pytanie retoryczne: Staś nie oczekuje odpowiedzi, tylko sugeruje, że wiary nie warto narzucać tchórzom i ludziom podłym.

  2. 2Do kogo zwraca się narrator w tym fragmencie i jak nazywa się taki zabieg?

    Gniew Achilla, bogini, głoś, obfity w szkody,

    Iliada · Inwokacja, Księga I (przekład F.K. Dmochowskiego)
    Pokaż odpowiedź

    Apostrofa. Zwrot „bogini” to apostrofa. Na początku dzieła, gdy autor prosi muzę o pomoc, nazywa się ją inwokacją.

  3. 3Jakim zabiegiem tworzone są początki dwóch pierwszych wersów?

    Miałeś, chłopie, złoty róg, / miałeś, chłopie, czapkę z piór: / czapkę ze łba wicher zmiótł.

    Wesele · Chochoł do Jaśka, akt III
    Pokaż odpowiedź

    Anafora. Dwa wersy zaczynają się od tych samych słów („Miałeś, chłopie”), więc to anafora.

  4. 4Jaki środek tworzy wyróżnione zdanie?

    Zgaśnij, o zgaśnij świeco krótkotrwała! / To życie tylko cieniem jest przelotnym,

    Makbet · Makbet, akt V
    Pokaż odpowiedź

    Metafora (przenośnia). Życie jest utożsamione z cieniem, a słowa „jak” czy „niby” nie ma. Gdyby było: „życie jest jak cień”, byłoby porównanie.

  5. 5Jaki środek tworzy wyróżniony zwrot?

    Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie; / Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie, / Kto cię stracił.

    Pan Tadeusz · Narrator
    Pokaż odpowiedź

    Porównanie. Wskaźnik „jak” zestawia ojczyznę ze zdrowiem. To porównanie (zwrot „Litwo!” to apostrofa).

  6. 6Jaką formę wyrazu widzisz w wyróżnionym słowie?

    A która pierwsza dzban pełny przyniesie / Świeżych malinek, tę weźmiesz za żonę.

    Balladyna · Wdowa do Kirkora, akt I
    Pokaż odpowiedź

    Zdrobnienie i zgrubienie. „Malinek” to zdrobnienie od „malin”: wyraz nacechowany uczuciowo, łagodniejszy od formy podstawowej.

  7. 7Co łączy wyróżnione wyrazy?

    Bom niegłupi, mocium panie.

    Zemsta · Cześnik, akt I
    Pokaż odpowiedź

    Archaizm. „Bom” i „mocium panie” to formy dawne, które dziś są nieużywane. Stylizują wypowiedź szlachcica z dawnej epoki.

  8. 8Jaki zabieg dotyczy szyku wyrazów w pierwszym wersie?

    Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim,

    Treny · Podmiot liryczny, Tren VIII
    Pokaż odpowiedź

    Inwersja. Szyk jest przestawiony: „wielkie” stoi z dala od „pustki”, a zaimek „moim” stoi po rzeczowniku. To inwersja.

  9. 9Jaki zabieg dominuje w budowie dwóch wersów (czynność cara, skutek dla poddanych)?

    Zmarszczył brwi, — i tysiące kibitek wnet leci; / Podpisał, — tysiąc matek opłakuje dzieci;

    Reduta Ordona · Adiutant o carze
    Pokaż odpowiedź

    Paralelizm składniowy. Oba wersy mają taki sam układ składniowy, ale zaczynają się od różnych słów, więc to paralelizm, a nie anafora.

  10. 10Czym jest fraza „szklane domy” w Przedwiośniu?

    Gdzież są twoje szklane domy? — rozmyślał brnąc dalej. — Gdzież są twoje szklane domy?…

    Przedwiośnie · Cezary Baryka
    Pokaż odpowiedź

    Symbol. „Szklane domy” to symbol marzenia o nowoczesnej i sprawiedliwej Polsce: znaczą więcej, niż mówią dosłownie.

  11. 11Petroniusz pisze do Nerona. Jaki zabieg jest tu zasadniczy?

    Bądź zdrów, lecz nie śpiewaj, zabijaj, lecz nie pisz wierszy, truj, lecz nie tańcz, podpalaj, lecz nie graj na cytrze

    Quo vadis · Petroniusz w liście do Nerona
    Pokaż odpowiedź

    Ironia. Autor listu udaje życzliwą radę, a naprawdę drwi z Nerona. To ironia (a ostra, szydercza: sarkazm).

  12. 12Dwa wersy zestawiają urok głosu z ukrytymi zamiarami. Jaki zabieg je łączy?

    Słowicze wdzięki w mężczyzny głosie, / A w sercu lisie zamiary.

    Świtezianka · Dziewczyna do strzelca
    Pokaż odpowiedź

    Antyteza (kontrast). To antyteza (kontrast): przyjemny głos zestawiono z podstępnym sercem.

  13. 13Zwierzęta w bajce mówią i spierają się jak ludzie. Jaki to środek?

    Tyś w niej zrodzon — rzekł stary — przeto ci wybaczę; / Jam był wolny, dziś w klatce — i dlatego płaczę

    Bajki Krasickiego · „Ptaszki w klatce”
    Pokaż odpowiedź

    Uosobienie (personifikacja). Ptak „mówi” i rozumuje jak człowiek, więc to uosobienie. Ożywienie dotyczyłoby cech istot żywych, ale nie ludzkich (np. „wiatr wył”).

  14. 14Jaki zabieg widzisz w twierdzeniu, że Konrad objął wszystkie pokolenia?

    Ja kocham cały naród! — objąłem w ramiona / Wszystkie przeszłe i przyszłe jego pokolenia,

    Dziady cz. III · Konrad, Wielka Improwizacja
    Pokaż odpowiedź

    Hiperbola. Nikt nie może dosłownie objąć wszystkich pokoleń. To wyolbrzymienie, czyli hiperbola.

  15. 15Cała bajka, w której wilki to możni, a jagnię to słaby, jest…

    Zawżdy znajdzie przyczynę, kto zdobyczy pragnie.

    Bajki Krasickiego · Morał bajki „Jagnię i wilcy”
    Pokaż odpowiedź

    Alegoria. Postaci mają stałe, umowne odpowiedniki w świecie ludzi, a morał bajka podaje już w pierwszym wersie. To alegoria (symbol jest wieloznaczny).

Do odhaczenia

Lista kontrolna do zadań

Przejdź ją przy każdym zadaniu o środki stylistyczne. Odhaczone pozycje zapamiętamy tylko w tej przeglądarce.

Rozpoznaję

Określam funkcję

Przed oddaniem

Do wydruku i powtórki

Ściąga do skopiowania

Wszystkie środki w jednym miejscu: nazwa, skrót definicji i funkcje. Skopiuj do notatek albo wydrukuj.

EPITET: określenie rzeczownika, które wyróżnia cechę lub ocenia (pytanie „jaki?”). Funkcje: uplastycznia opis; podkreśla cechę ważną dla autora; wyraża stosunek mówiącego do opisywanego świata.
PORÓWNANIE: zestawienie dwóch zjawisk ze wskaźnikiem (jak, niby, niczym, jakby). Funkcje: uwyraźnia obraz przez skojarzenie; wyjaśnia rzecz mniej znaną przez znaną; pokazuje stosunek mówiącego do opisywanego zjawiska.
METAFORA (PRZENOŚNIA): przeniesienie znaczenia na podstawie podobieństwa, bez „jak” (A jest B). Funkcje: tworzy zwięzły, sugestywny obraz; nadaje wypowiedzi głębsze znaczenie; wyraża emocje i ocenę.
UOSOBIENIE (PERSONIFIKACJA): nadanie cech i zachowań ludzkich zwierzętom, rzeczom, zjawiskom lub pojęciom. Funkcje: ożywia opisywany świat; pokazuje ludzkie cechy w zwierzęciu, rzeczy lub zjawisku; w bajce pozwala mówić o ludzkich wadach i sprawach.
OŻYWIENIE (ANIMIZACJA): nadanie rzeczom i zjawiskom cech istot żywych (ruch, oddech, głos). Funkcje: dodaje opisowi ruchu i życia; uplastycznia zjawiska przyrody; buduje nastrój.
PORÓWNANIE HOMERYCKIE: rozbudowane porównanie epickie („jako … tak …”). Funkcje: nadaje opowieści epicki, podniosły ton; rozwija obraz i pozwala go zobaczyć; przenosi myśl z pojedynczego zdarzenia na ogólne prawdy o ludzkim losie.
SYMBOL: obraz o znaczeniu głębszym i wieloznacznym, zależnym od kontekstu. Funkcje: nadaje obrazowi głębsze, wielowarstwowe znaczenie; zastępuje trudne do nazwania pojęcie obrazem; porządkuje interpretację wokół jednego motywu.
ALEGORIA: cały obraz lub utwór o stałym, umownym znaczeniu przenośnym (np. bajka). Funkcje: przekazuje naukę w przenośnej formie; pozwala krytykować wady bez wskazywania konkretnych osób; ukazuje pojęcia abstrakcyjne w postaci obrazu.
ANAFORA: powtórzenie tych samych słów na początku wersów lub zdań. Funkcje: nadaje wypowiedzi rytm; wzmacnia emocje; podkreśla powtarzaną myśl.
PARALELIZM SKŁADNIOWY: powtórzenie tej samej budowy zdań lub wersów. Funkcje: porządkuje wypowiedź i nadaje jej rytm; zestawia ze sobą dwa zdarzenia lub stany; podkreśla związek przyczyny i skutku.
INWERSJA: odwrócenie zwykłego szyku wyrazów w zdaniu. Funkcje: eksponuje ważne słowo; nadaje wypowiedzi podniosły lub dawny ton; pomaga zachować rytm i rym wiersza.
WYLICZENIE: kilka równorzędnych członków ułożonych obok siebie. Funkcje: buduje wrażenie bogactwa lub nagromadzenia; nasila emocje; nadaje wypowiedzi tempo.
WYRAZ DŹWIĘKONAŚLADOWCZY: wyraz naśladujący dźwięk (szum, trzask, kukułka). Funkcje: uplastycznia opis przez dźwięk; wprowadza czytelnika w scenę; dynamizuje wypowiedź.
ZDROBNIENIE I ZGRUBIENIE: wyraz mniejszy i uczuciowy (zdrobnienie) lub większy i lekceważący (zgrubienie). Funkcje: wyraża czułość, sympatię lub opiekuńczość; nadaje wypowiedzi ton intymny albo dziecięcy; zgrubienie wyraża lekceważenie lub podziw dla wielkości.
ARCHAIZM: wyraz lub forma, które wyszły z użycia i wskazują na dawną epokę. Funkcje: stylizuje wypowiedź na dawną epokę; charakteryzuje bohatera (np. staromodnego szlachcica); nadaje tekstowi uroczysty albo komiczny ton.
NEOLOGIZM: nowo utworzony wyraz (często autorski), brak w słownikach. Funkcje: nazywa nowe zjawisko; tworzy zaskakujący obraz; wprowadza humor lub podkreśla indywidualny styl autora.
EUFEMIZM: łagodne określenie tego, co przykre lub niewygodne. Funkcje: łagodzi przykrą informację; okazuje delikatność lub szacunek; ukrywa lub zaciera brutalną prawdę.
APOSTROFA: bezpośredni zwrot do adresata (osoby, rzeczy, pojęcia), często wołacz. Funkcje: nawiązuje kontakt z adresatem; nadaje wypowiedzi podniosły lub emocjonalny ton; wyraża silne uczucia mówiącego.
PYTANIE RETORYCZNE: pytanie bez oczekiwania odpowiedzi, wzmacnia twierdzenie. Funkcje: wzmacnia przekonanie mówiącego; skłania odbiorcę do refleksji; wyraża emocje bez udzielania odpowiedzi.
POWTÓRZENIE: wielokrotne użycie tego samego wyrazu w bliskim sąsiedztwie. Funkcje: podkreśla ważną myśl; wzmacnia emocje; oddaje natręctwo, upór lub majaczenie.
HIPERBOLA: celowe wyolbrzymienie, przesada. Funkcje: wzmacnia wrażenie; wyraża silne emocje; nadaje wypowiedzi patos albo humor.
ANTYTEZA (KONTRAST): zestawienie przeciwstawnych myśli lub obrazów. Funkcje: pokazuje zasadniczą różnicę; wzmacnia napięcie; ujmuje myśl w zapadającej w pamięć formie.
IRONIA: mówienie jednego z zamiarem przekazania czegoś przeciwnego. Funkcje: wyraża krytykę w sposób pośredni; ośmiesza wady; pokazuje dystans mówiącego do tematu.

Dalsza praktyka

Gdzie ćwiczyć na lekturach

Przykłady w artykule pochodzą z tych lektur. Otwórz hub lektury, żeby przeczytać więcej cytatów, streszczenie i quiz.

Ćwicz też na innych materiałach serwisu: Lista lektur, egzamin ósmoklasisty, matura, jak napisać rozprawkę i epoki literackie w pigułce. Środki stylistyczne najlepiej utrwalają się wtedy, gdy rozpoznajesz je w czytanych książkach.

Pytania i odpowiedzi

Pytania i odpowiedzi

Co to jest środek stylistyczny?

Środek stylistyczny to element języka użyty tak, by nadać wypowiedzi szczególny charakter, na przykład obraz, rytm, emocję lub ocenę. Należą do nich m.in. epitet, porównanie, metafora, anafora i pytanie retoryczne.

Czym różni się metafora od porównania?

Porównanie ma wskaźnik („jak”, „niby”, „niczym”), a metafora go nie ma i utożsamia jedno zjawisko z drugim. „Ty jesteś jak zdrowie” to porównanie, a „życie jest cieniem” to metafora.

Czy każdy przymiotnik to epitet?

To zależy od podręcznika. W wielu uważa się za epitet każde określenie rzeczownika, ale w zadaniach o funkcję liczą się te, które wyróżniają lub oceniają cechę i dodają opisowi barwy, na przykład „święty i czysty” o kraju dzieciństwa.

Czym jest uosobienie, a czym ożywienie?

W szkolnej terminologii uosobienie nadaje rzeczom, zwierzętom, zjawiskom lub pojęciom cechy ludzkie (mowę, myślenie, uczucia), a ożywienie nadaje im cechy istot żywych, niekoniecznie ludzkie (ruch, oddech, wycie). Personifikacja bywa używana jako synonim uosobienia, a animizacja jako nazwa ożywienia. Granica bywa płynna, dlatego uzasadnij swój wybór.

Jak odpowiedzieć na pytanie o funkcję środka stylistycznego?

Podaj nazwę środka, zacytuj fragment, który go zawiera, i napisz, co środek daje w tym miejscu tekstu, na przykład uplastycznia opis, wzmacnia emocje albo pokazuje stosunek mówiącego. Unikaj ogólników w rodzaju „dla ozdoby”.

Czy w jednym cytacie może być kilka środków?

Tak. Fragment „Kraj lat dziecinnych! On zawsze zostanie / Święty i czysty jak pierwsze kochanie,” zawiera epitety, porównanie i równoważnik zdania. W zadaniu odpowiadaj tylko na to, o co pytają, ale rozumiej, że inne środki też tam są.

Ile środków stylistycznych trzeba znać w szkole podstawowej?

Podstawa programowa dla klas IV–VI wymienia epitet, porównanie, przenośnię, uosobienie, ożywienie, wyrazy dźwiękonaśladowcze, zdrobnienie, zgrubienie, apostrofę, anaforę, pytanie retoryczne i powtórzenie, a w klasach VII–VIII dodaje m.in. neologizm, eufemizm, porównanie homeryckie, inwokację, symbol, alegorię i ironię. Zakres zadań na egzaminie sprawdź w informatorze CKE.

Skąd wziąć dobre przykłady do nauki?

Najlepsze są cytaty z lektur, które czytasz. W tym artykule 20 z 23 przykładów pochodzi z lektury w domenie publicznej (pozostałe to zdania ilustracyjne, wyraźnie oznaczone), a pod kartą jest link do jej strony w serwisie, gdzie znajdziesz streszczenie, quiz i kolejne cytaty.

Weryfikacja

Źródła

Fakty z oficjalnych dokumentów sprawdź u źródła.

O redakcji. Autorem artykułu jest redakcja QuizyBingo. Stan na 25 października 2026. Jeśli widzisz błąd, napisz przez formularz kontaktowy: sprawdzimy i poprawimy.

Przećwicz na lekturze

Otwórz lekturę, przeczytaj cytaty i sprawdź się w quizie.

Lista lekturKatalog lekturEgzamin ósmoklasisty