Jak napisać rozprawkę
Poradnik krok po kroku: jak sformułować tezę, ułożyć argumenty z przykładami z lektur, napisać wstęp i zakończenie i uniknąć typowych błędów. Z generatorem szkieletu, rozbiorem akapitu, quizem i listą kontrolną.
W jednej minucie
Najważniejsze w skrócie
Rozprawka to wypowiedź, w której bronisz własnego stanowiska i uzasadniasz je argumentami z przykładami. Poniżej liczby z oficjalnego opisu egzaminu i z serwisu.
- 200wyrazów to minimalna długość wypracowania wymagana na egzaminie ósmoklasisty
- 20punktów można zdobyć za wypracowanie (z 45 w całym arkuszu)
- 8kryteriów oceny wypracowania w informatorze CKE
- 2argumenty to rozsądne minimum według redakcji (informator nie podaje liczby)
- 6motywów z gotowymi szkieletami w serwisie
- 188tez rozprawek do przećwiczenia w 51 lekturach serwisu
Rozprawka to praca pisemna o charakterze argumentacyjnym. Stawiasz tezę (stanowisko), podajesz argumenty (powody, dla których teza jest słuszna), ilustrujesz je przykładami (najczęściej z lektury) i na końcu formułujesz wniosek. Dobra rozprawka nie opisuje, nie streszcza i nie opowiada: przekonuje.
- Na egzaminie ósmoklasisty do wyboru są dwa tematy: twórczy (opowiadanie) i argumentacyjny, który może wymagać rozprawki albo przemówienia, więc o formie decyduje polecenie. Temat wymaga odwołania do lektury obowiązkowej oraz/lub do utworu wybranego samodzielnie, zgodnie z poleceniem.
- Bez odwołania do lektury obowiązkowej wskazanej w poleceniu egzaminator przyznaje za całą pracę 0 punktów. Samo wymienienie imienia bohatera nie jest wykorzystaniem lektury.
- Bez rozwinięcia (samego wstępu) dostaniesz 0 punktów w każdym kryterium, a praca licząca 180 wyrazów lub mniej jest oceniana tylko w trzech kryteriach.
- Najpewniejszy plan: wstęp z tezą, dwa rozwinięte akapity argumentacyjne (każdy: teza–argument–przykład–wniosek), opcjonalnie kontrargument, zakończenie z wnioskiem.
Dane o egzaminie ósmoklasisty pochodzą z Informatora CKE obowiązującego od roku szkolnego 2024/2025. Zasady mogą się zmieniać, więc przed egzaminem sprawdź informator i polecenie na rok, w którym piszesz.
Kompozycja
Budowa rozprawki
Informator CKE wprost wymienia wstęp, rozwinięcie i zakończenie oraz wyodrębnione akapity jako wymagania kompozycji.
Wstęp
Dwa–cztery zdania. Wprowadź problem z tematu, postaw tezę i zapowiedz, na jakich lekturach ją oprzesz. Nie opowiadaj tu życiorysu autora ani nie streszczaj książki.
Rozwinięcie
Główna część pracy: co najmniej dwa osobne akapity argumentacyjne. Każdy ma stały układ: teza akapitu, argument, przykład z lektury, wniosek. Możesz dodać akapit z kontrargumentem i odpowiedzią na niego.
Zakończenie
Krótkie podsumowanie: wracasz do tezy innymi słowami i mówisz, co z niej wynika. Nie dodawaj nowego argumentu ani nowej lektury, bo nie zdążysz ich uzasadnić.
Długość i akapity
Na egzaminie ósmoklasisty praca ma liczyć nie mniej niż 200 wyrazów. Rozprawka z wstępem, dwoma argumentami i zakończeniem zwykle mieści się w około 250–350 wyrazach, ale to wartość orientacyjna, a nie wymóg. Liczy się, żeby każdy akapit był zwartą całością i żeby były widoczne graficznie: nową myśl zaczynasz od nowego wiersza z wcięciem.
Informator opisuje też, jak liczy się wyrazy w pracach krótkich: wypowiedź zawierająca 180 wyrazów lub mniej jest oceniana tylko w kryteriach realizacji tematu, elementów retorycznych oraz kompetencji literackich i kulturowych, a w pozostałych dostaje 0 punktów. Jeśli kończysz na granicy, dopisz akapit z drugim argumentem zamiast rozciągać wstęp.
Samoocena
Co ocenia egzaminator
Osiem kryteriów z informatora CKE (od roku szkolnego 2024/2025) i to, co każde z nich oznacza w praktyce.
| Kryterium | Maks. punktów | Co sprawdza egzaminator |
|---|---|---|
| 1. Realizacja tematu | 2 | Forma zgodna z poleceniem (rozprawka), uwzględnione wszystkie elementy polecenia, cała praca dotyczy problemu z tematu. Przy 0 punktów w tym kryterium za pozostałe też jest 0. |
| 2. Elementy retoryczne | 5 | Pogłębiona argumentacja: argumenty odwołują się np. do faktów, logiki lub emocji, są zilustrowane właściwymi przykładami i uporządkowane, np. od najważniejszego do najmniej ważnego albo w układzie argument–kontrargument. |
| 3. Kompetencje literackie i kulturowe | 2 | Funkcjonalne wykorzystanie lektury wskazanej w poleceniu i poprawność rzeczowa: bez pomylonych imion i bez wymyślonych wydarzeń (dopuszczalne 1–2 błędy przy 1 punkcie). |
| 4. Kompozycja | 2 | Wstęp, rozwinięcie i zakończenie, graficznie wyodrębnione akapity, spójność i logika. Dla 2 punktów dopuszczalna jedna usterka. |
| 5. Styl | 2 | Styl odpowiedni do treści i formy (bez potocznego słownictwa mówionego) oraz jednolity. |
| 6. Język | 4 | Zakres środków (składnia, leksyka, frazeologia) i liczba błędów językowych: im szerszy zakres i im mniej błędów, tym więcej punktów. |
| 7. Ortografia | 2 | Nie więcej niż 1 błąd ortograficzny to 2 punkty, 2–3 błędy to 1 punkt, 4 lub więcej to 0 punktów. |
| 8. Interpunkcja | 1 | Nie więcej niż 9 błędów interpunkcyjnych to 1 punkt, 10 lub więcej to 0 punktów. |
Razem to 20 punktów. Najwięcej, bo aż 5 punktów, daje kryterium elementów retorycznych, czyli jakość samej argumentacji, a 4 punkty język. Dlatego opłaca się spędzić więcej czasu na dobraniu i rozwinięciu dwóch argumentów niż na dopisaniu trzeciego, powierzchownego.
Są też zasady ogólne, które warto znać: wypowiedź w całości nie na temat to 0 punktów; wypowiedź nieczytelna to 0 punktów; praca przepisana lub z fragmentami odtworzonymi z podręcznika, arkusza albo internetu może skutkować unieważnieniem egzaminu; wypowiedzi obraźliwe, wulgarne lub aprobujące nieetyczne postępowanie bohatera mogą nie dostać punktów za styl i język albo nie podlegać ocenie.
Kryterium 2 informator opisuje osobno dla opowiadania i rozprawki, a szczegóły mogą być doprecyzowywane do tematów w każdej sesji egzaminu. Zawsze sprawdź w informatorze i w poleceniu na rok egzaminu.
Pierwszy krok
Teza: jak ją sformułować
Teza to jedno zdanie, z którym można się zgodzić albo nie zgodzić. Cała rozprawka jest po to, żeby ją uzasadnić.
Zanim napiszesz tezę, przeczytaj polecenie dwa razy i podkreśl w nim trzy rzeczy: problem (o czym piszesz), formę (rozprawka) i lekturę (co masz wykorzystać). Brak któregokolwiek z elementów polecenia obniża punktację w kryterium realizacji tematu.
Poniżej typowe brzmienia tematów. W arkuszu mogą wystąpić inne, więc zawsze czytaj dokładnie polecenie.
| Jak brzmi temat | Co robisz z tezą |
|---|---|
| Pytanie: „Czy…?” | Twoja teza to odpowiedź: tak, nie albo „tak, ale…”. Uzasadnij ją argumentami. |
| Opinia do oceny: „Zgadzasz się z opinią, że…?” | Na początku powtórz opinię własnymi słowami i ustosunkuj się do niej: zgadzasz się w całości, częściowo albo nie zgadzasz się. |
| Polecenie: „Udowodnij, że…” | Teza jest już zadana. Nie dyskutujesz z nią, tylko bronisz jej argumentami z lektury. |
| Teza do odrzucenia: „Wykaż, że… jest nieprawdziwe” | Twoja teza to jej zaprzeczenie. Argumenty mają pokazać, dlaczego opinia z tematu jest błędna lub niepełna. |
Cztery słabe tezy i ich poprawki
| Słaba teza | Dlaczego słaba | Jak poprawić |
|---|---|---|
| „W Panu Tadeuszu występuje wielu bohaterów.” | To fakt, a nie stanowisko. Nikt nie może się z nim nie zgodzić, więc nie ma czego uzasadniać. | Teza ma oceniać, wartościować albo rozstrzygać. |
| „Czy miłość zmienia człowieka?” | To pytanie, a teza jest odpowiedzią na nie. | Odpowiedz wprost: „Miłość potrafi zmienić człowieka, choć nie zawsze na lepsze”. |
| „Przyjaźń jest ważna.” | Zbyt ogólna i oczywista. Żaden argument jej nie przetestuje. | Dodaj warunek lub sąd: „Prawdziwa przyjaźń sprawdza się wtedy, gdy wymaga poświęcenia”. |
| „Bunt jest zły, ale dobry.” | Wewnętrznie sprzeczna: nie wiadomo, czego będziesz bronić. | Wybierz stanowisko albo zaznacz warunek: „Sprzeciw wobec władzy jest słuszny, gdy broni wartości ważniejszych niż rozkaz”. |
Teza do obrony i teza do odrzucenia
Tezę bronisz, gdy zgadzasz się z opinią z tematu: wszystkie argumenty prowadzą w jedną stronę. Tezę odrzucasz, gdy się nie zgadzasz: piszesz, że opinia jest nieprawdziwa albo niepełna, a argumenty pokazują, dlaczego. Trzeci, często najbezpieczniejszy wariant to zgoda częściowa: „Zgadzam się, ale tylko wtedy, gdy…”. Wymaga jednak dokładnie określonego warunku, inaczej brzmi jak wahanie.
Niezależnie od wariantu zasada jest ta sama: teza ma być zgodna z lekturą. Zanim ją zapiszesz, sprawdź w pamięci, czy masz dwa wydarzenia z lektury, które ją potwierdzają. Jeśli ich nie masz, zmień tezę, zamiast naciągać lekturę.
Gotowe tezy do ćwiczeń dla 6 motywów znajdziesz w generatorze niżej, a na stronach motywów: wina i kara, bunt, ojczyzna, miłość, przyjaźń, dorastanie.
Serce rozprawki
Akapit: teza–argument–przykład–wniosek
Jeden akapit argumentacyjny składa się z czterech części. Kliknij fragment przykładowego akapitu albo wybierz nazwę z legendy.
Najczęstszy błąd w rozprawkach to przykład bez argumentu: uczeń opowiada fragment fabuły i zostawia egzaminatorowi domyślanie się, po co. Informator CKE mówi o argumentach „zilustrowanych odpowiednimi przykładami” oraz o „wykorzystaniu przykładów w funkcji argumentacyjnej”. To oznacza, że po każdym przykładzie musi paść zdanie, które mówi, co on dowodzi.
Tęsknota za ojczyzną jest w Skawińskim silniejsza niż pragnienie spokoju. Choć na latarni wreszcie znalazł spokój, nie potrafi przestać myśleć o kraju. W niedziele szuka w gazetach wiadomości z Europy, a narrator komentuje: „Biedne stare serce! Na tej wieży strażniczej i na drugiej półkuli biło jeszcze dla kraju”. Zatem nawet po latach tułaczki bohater pozostaje związany z Polską, co potwierdza, że tęsknota za krajem wygrywa u niego z potrzebą spokoju.
Cztery części akapitu są zaznaczone kolorami i opisane w legendzie poniżej.
Przykład oparty na noweli Henryka Sienkiewicza Latarnik; cytat pochodzi z utworu w domenie publicznej. Zdania argumentu i wniosku są napisane na potrzeby artykułu.
Trzy rodzaje argumentów
Informator CKE wskazuje, że argumenty mogą odwoływać się „np. do faktów, logiki, emocji”. W rozprawce o lekturze wygląda to tak:
- Fakt: bohater zrobił coś konkretnego, np. Ordon wysadza redutę, żeby nie oddać prochów wrogowi.
- Logika: z faktów wynika wniosek, np. skoro szlachta po zajeździe zasypia, Rosjanie łatwo ją więżą, więc brak czujności ma swoją cenę.
- Emocje: przykład pokazuje uczucia, które przekonują czytelnika, np. łzy Skawińskiego nad Inwokacją pokazują, jak mocna jest tęsknota.
Najmocniejsze rozprawki łączą co najmniej dwa rodzaje. Argumenty ułóż w uporządkowanej kolejności, na przykład od najważniejszego do najmniej ważnego albo w parze argument–kontrargument. Informator wymienia oba układy jako przykłady uporządkowania.
Kontrargument w trzech zdaniach
Kontrargument pokazuje, że znasz drugą stronę sporu, i wzmacnia tezę, jeśli potrafisz na niego odpowiedzieć. Schemat: Można sądzić, że… (zarzut). Jednak… (odpowiedź z lektury). Dlatego… (wniosek). Zarzut musi być poważny. Słomiany przeciwnik, którego łatwo pokonać, nie pomaga.
Generator
Szkielet rozprawki z lektur
Wybierz motyw, a dostaniesz szkielet z tezą, dwoma argumentami z lektur obowiązkowych i zakończeniem. Szkielety korzystają z opracowań motywów w serwisie (argumenty mamy dla 41 lektur, a w szkielecie pokazujemy po dwa z lektur obowiązkowych).
Szkielet to rusztowanie, a nie gotowa praca. Fragmenty w nawiasach kwadratowych uzupełnij sam, a przykłady przepisz własnymi słowami, najlepiej po przeczytaniu lektury. Gotowa praca skopiowana z internetu może zostać uznana za niesamodzielną, a egzamin za unieważniony.
1. Wybierz motyw
2. Dodatkowo
Wina i kara: „Czy zło zawsze zostaje ukarane?”
- Wstęp
Wprowadzenie: [jedno zdanie: dlaczego pytanie „Czy zło zawsze zostaje ukarane?” jest ważne]. Teza: Zło prędzej czy później obraca się przeciw temu, kto je wyrządził. Zapowiedź: Uzasadnię to na przykładach z lektur: „Świtezianka” i „Dziady cz. II”.
- Argument 1
Lektura: „Świtezianka” (Adam Mickiewicz). Przykład: Strzelec łamie przysięgę wierności, a dziewczyna spod lasku surowo go karze. Cytat do wykorzystania: „Zapomniał strzelec o swej dziewczynie, / Przysięgą pogardził świętą” (narrator). Wniosek: Ten przykład pokazuje, że zło wraca do tego, kto je wyrządził.
Rozwiń własnymi słowami: teza akapitu, argument, ten przykład, wniosek.
- Kontrargument
Zarzut: Można sądzić, że [najpoważniejszy zarzut wobec tezy „zło prędzej czy później obraca się przeciw temu, kto je wyrządził”]. Odpowiedź: Jednak [dlaczego zarzut nie obala tezy, z odwołaniem do lektury].
- Argument 2
Lektura: „Dziady cz. II” (Adam Mickiewicz). Podobny problem pokazuje inna lektura. Przykład: Widmo złego pana cierpi głód, bo za życia był okrutny dla swoich chłopów. Wniosek: Bohater przekonuje się, że za winę trzeba zapłacić, prędzej czy później.
Rozwiń własnymi słowami: teza akapitu, argument, ten przykład, wniosek (w zadaniach egzaminu ósmoklasisty: 2021, 2023).
- Zakończenie
Podsumowanie: [powtórz tezę innymi słowami]. Nawet gdy prawo milczy, zło niszczy sprawcę od środka.
Więcej na ten temat: strona motywu „wina i kara”, Świtezianka, Dziady cz. II.
Bunt: „Czy warto sprzeciwić się władzy?”
- Wstęp
Wprowadzenie: [jedno zdanie: dlaczego pytanie „Czy warto sprzeciwić się władzy?” jest ważne]. Teza: Sprzeciw wobec władzy jest słuszny, gdy broni wartości ważniejszych niż rozkaz. Zapowiedź: Uzasadnię to na przykładach z lektur: „Syzyfowe prace” i „Kamienie na szaniec”.
- Argument 1
Lektura: „Syzyfowe prace” (Stefan Żeromski). Przykład: Uczniowie gimnazjum w Klerykowie opierają się rusyfikacji. Wniosek: Uczniowie płacą wysoką cenę, ale nie rezygnują z tego, co uważają za słuszne.
Rozwiń własnymi słowami: teza akapitu, argument, ten przykład, wniosek (w zadaniach egzaminu ósmoklasisty: 2019).
- Kontrargument
Zarzut: Można sądzić, że [najpoważniejszy zarzut wobec tezy „sprzeciw wobec władzy jest słuszny, gdy broni wartości ważniejszych niż rozkaz”]. Odpowiedź: Jednak [dlaczego zarzut nie obala tezy, z odwołaniem do lektury].
- Argument 2
Lektura: „Kamienie na szaniec” (Aleksander Kamiński). Podobny problem pokazuje inna lektura. Przykład: Harcerze z Szarych Szeregów prowadzą mały sabotaż przeciw okupantowi. Wniosek: Ten bunt pokazuje, że opór ma sens także wtedy, gdy siła jest po drugiej stronie.
Rozwiń własnymi słowami: teza akapitu, argument, ten przykład, wniosek (w zadaniach egzaminu ósmoklasisty: 2019, 2024, 2026).
- Zakończenie
Podsumowanie: [powtórz tezę innymi słowami]. Bunt bywa kosztowny, ale bez niego bezprawie nie miałoby granic.
Więcej na ten temat: strona motywu „bunt”, Syzyfowe prace, Kamienie na szaniec.
Ojczyzna: „Co znaczy kochać ojczyznę?”
- Wstęp
Wprowadzenie: [jedno zdanie: dlaczego pytanie „Co znaczy kochać ojczyznę?” jest ważne]. Teza: Kochać ojczyznę to pamiętać o niej i działać dla niej, nawet z daleka. Zapowiedź: Uzasadnię to na przykładach z lektur: „Reduta Ordona” i „Pan Tadeusz”.
- Argument 1
Lektura: „Reduta Ordona” (Adam Mickiewicz). Przykład: Obrońcy reduty giną, broniąc Warszawy przed armią carską w 1831 roku. Cytat do wykorzystania: „Bo dzieło zniszczenia / W dobréj sprawie jest święte, jak dzieło tworzenia” (adiutant, finał). Wniosek: Ten przykład pokazuje, czym dla bohatera jest ojczyzna i co jest gotów dla niej zrobić.
Rozwiń własnymi słowami: teza akapitu, argument, ten przykład, wniosek (w zadaniach egzaminu ósmoklasisty: 2023).
- Kontrargument
Zarzut: Można sądzić, że [najpoważniejszy zarzut wobec tezy „kochać ojczyznę to pamiętać o niej i działać dla niej, nawet z daleka”]. Odpowiedź: Jednak [dlaczego zarzut nie obala tezy, z odwołaniem do lektury].
- Argument 2
Lektura: „Pan Tadeusz” (Adam Mickiewicz). Podobny problem pokazuje inna lektura. Przykład: Emigrant wspomina Litwę jako utracony kraj lat dziecinnych. Cytat do wykorzystania: „Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie; / Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie, / Kto cię stracił.” (narrator, Księga I (Inwokacja)). Wniosek: To pokazuje, że kochać ojczyznę można także z daleka, przez pamięć i tęsknotę.
Rozwiń własnymi słowami: teza akapitu, argument, ten przykład, wniosek (w zadaniach egzaminu ósmoklasisty: 2020, 2021, 2023).
- Zakończenie
Podsumowanie: [powtórz tezę innymi słowami]. Patriotyzm ma wiele twarzy: od tęsknoty emigranta po codzienną odwagę.
Więcej na ten temat: strona motywu „ojczyzna”, Reduta Ordona, Pan Tadeusz.
Miłość: „Czy miłość może zmienić człowieka?”
- Wstęp
Wprowadzenie: [jedno zdanie: dlaczego pytanie „Czy miłość może zmienić człowieka?” jest ważne]. Teza: Miłość potrafi zmienić człowieka, choć nie zawsze na lepsze. Zapowiedź: Uzasadnię to na przykładach z lektur: „Pan Tadeusz” i „Zemsta”.
- Argument 1
Lektura: „Pan Tadeusz” (Adam Mickiewicz). Przykład: Nieszczęśliwa miłość do Ewy pcha Jacka Soplicę do zbrodni, a potem do przemiany w księdza Robaka. Wniosek: Uczucie zmienia decyzje bohatera i cały bieg jego życia.
Rozwiń własnymi słowami: teza akapitu, argument, ten przykład, wniosek (w zadaniach egzaminu ósmoklasisty: 2020, 2021, 2023).
- Kontrargument
Zarzut: Można sądzić, że [najpoważniejszy zarzut wobec tezy „miłość potrafi zmienić człowieka, choć nie zawsze na lepsze”]. Odpowiedź: Jednak [dlaczego zarzut nie obala tezy, z odwołaniem do lektury].
- Argument 2
Lektura: „Zemsta” (Aleksander Fredro). Podobny problem pokazuje inna lektura. Przykład: Miłość Wacława i Klary pomaga zakończyć spór Cześnika z Rejentem. Wniosek: Uczucie Wacława i Klary zmienia też innych: zmusza skłóconych sąsiadów do ugody.
Rozwiń własnymi słowami: teza akapitu, argument, ten przykład, wniosek (w zadaniach egzaminu ósmoklasisty: 2021, 2022).
- Zakończenie
Podsumowanie: [powtórz tezę innymi słowami]. Miłość może uszlachetnić albo zgubić, ale nikogo nie zostawia takim samym.
Więcej na ten temat: strona motywu „miłość”, Pan Tadeusz, Zemsta.
Przyjaźń: „Czy prawdziwy przyjaciel jest gotów do poświęceń?”
- Wstęp
Wprowadzenie: [jedno zdanie: dlaczego pytanie „Czy prawdziwy przyjaciel jest gotów do poświęceń?” jest ważne]. Teza: Prawdziwa przyjaźń sprawdza się wtedy, gdy wymaga poświęcenia. Zapowiedź: Uzasadnię to na przykładach z lektur: „Chłopcy z Placu Broni” i „Kamienie na szaniec”.
- Argument 1
Lektura: „Chłopcy z Placu Broni” (Ferenc Molnár). Przykład: Nemeczek do końca pozostaje wierny chłopcom z Placu Broni. Wniosek: Przyjaźń wymaga tu od bohatera odwagi i wierności.
Rozwiń własnymi słowami: teza akapitu, argument, ten przykład, wniosek (w zadaniach egzaminu ósmoklasisty: 2025).
- Kontrargument
Zarzut: Można sądzić, że [najpoważniejszy zarzut wobec tezy „prawdziwa przyjaźń sprawdza się wtedy, gdy wymaga poświęcenia”]. Odpowiedź: Jednak [dlaczego zarzut nie obala tezy, z odwołaniem do lektury].
- Argument 2
Lektura: „Kamienie na szaniec” (Aleksander Kamiński). Podobny problem pokazuje inna lektura. Przykład: Rudy, Alek i Zośka są przyjaciółmi do końca. Wniosek: Zośka i Alek ryzykują życie, by odbić Rudego w akcji pod Arsenałem.
Rozwiń własnymi słowami: teza akapitu, argument, ten przykład, wniosek (w zadaniach egzaminu ósmoklasisty: 2019, 2024, 2026).
- Zakończenie
Podsumowanie: [powtórz tezę innymi słowami]. Przyjaźń to nie słowa, tylko gotowość, by stanąć obok drugiego człowieka w trudnej chwili.
Więcej na ten temat: strona motywu „przyjaźń”, Chłopcy z Placu Broni, Kamienie na szaniec.
Dorastanie: „Co sprawia, że człowiek dojrzewa?”
- Wstęp
Wprowadzenie: [jedno zdanie: dlaczego pytanie „Co sprawia, że człowiek dojrzewa?” jest ważne]. Teza: Człowiek dojrzewa, gdy bierze odpowiedzialność za siebie i innych. Zapowiedź: Uzasadnię to na przykładach z lektur: „Opowieść wigilijna” i „Syzyfowe prace”.
- Argument 1
Lektura: „Opowieść wigilijna” (Charles Dickens). Przykład: Duchy pokazują Scrooge’owi skutki jego chciwości, a on zmienia swoje życie. Wniosek: Trudna sytuacja zmusza bohatera do decyzji, po których nie jest już tym samym człowiekiem.
Rozwiń własnymi słowami: teza akapitu, argument, ten przykład, wniosek (w zadaniach egzaminu ósmoklasisty: 2021).
- Kontrargument
Zarzut: Można sądzić, że [najpoważniejszy zarzut wobec tezy „człowiek dojrzewa, gdy bierze odpowiedzialność za siebie i innych”]. Odpowiedź: Jednak [dlaczego zarzut nie obala tezy, z odwołaniem do lektury].
- Argument 2
Lektura: „Syzyfowe prace” (Stefan Żeromski). Podobny problem pokazuje inna lektura. Przykład: Marcin Borowicz dojrzewa i odkrywa swoją polskość. Wniosek: Bohater dorasta, gdy zaczyna sam decydować o tym, co słuszne.
Rozwiń własnymi słowami: teza akapitu, argument, ten przykład, wniosek (w zadaniach egzaminu ósmoklasisty: 2019).
- Zakończenie
Podsumowanie: [powtórz tezę innymi słowami]. Dorosłość nie zależy od wieku, tylko od odwagi, by brać odpowiedzialność.
Więcej na ten temat: strona motywu „dorastanie”, Opowieść wigilijna, Syzyfowe prace.
Szkielet dla własnego tematu
Jeżeli Twój temat nie pasuje do żadnego z motywów, zachowaj układ i zmień treść: Wstęp (wprowadzenie, teza, zapowiedź lektur), Argument 1 (teza akapitu, argument, przykład, wniosek), Argument 2 (jak wyżej), opcjonalnie Kontrargument z odpowiedzią, Zakończenie (teza innymi słowami, wniosek ogólny). Wstęp ma dwa–cztery zdania, a każdy akapit argumentacyjny zwykle cztery–sześć (po jednym na każdą część).
Wzór
Przykładowa rozprawka
Cała praca w jednym miejscu: 239 wyrazów, z oznaczonymi częściami akapitów argumentacyjnych. To model układu, a nie tekst do przepisania.
Temat: Czy człowiek może się zmienić? Rozważ problem, odwołując się do lektury obowiązkowej Opowieść wigilijna Charlesa Dickensa.
Czy człowiek może się naprawdę zmienić? Uważam, że tak, ale pod warunkiem, że zrozumie skutki własnego postępowania i zacznie postępować inaczej. Przekonuje o tym historia Ebenezera Scrooge’a z Opowieści wigilijnej Charlesa Dickensa, którą przedstawię w dwóch argumentach.
Zmianę zaczyna zrozumienie własnych błędów. Człowiek poprawia się dopiero wtedy, gdy zobaczy, jak jego postępowanie wygląda z zewnątrz. Scrooge jest na początku skąpy i obojętny na ludzi: niechętnie daje pracownikowi wolny dzień i odprawia gości, którzy proszą o pomoc dla biednych. Dopiero duchy pokazują mu jego przeszłość, teraźniejszość i możliwą przyszłość, w której umiera samotny, a po jego śmierci nikt nie żałuje. Zatem człowiek zmienia się wtedy, gdy ktoś lub coś pozwoli mu spojrzeć na siebie z zewnątrz.
Prawdziwa zmiana musi być widoczna w czynach. Obietnice nic nie znaczą, jeśli po nich nie idzie konkretne działanie. Po przebudzeniu Scrooge nie poprzestaje na wzruszeniu: posyła rodzinie swojego pracownika, Boba Cratchita, świątecznego indyka, podnosi mu pensję i troszczy się o jego chorego syna Tima. To pokazuje, że przemiana nie była chwilowym wzruszeniem, lecz zmieniła codzienne zachowanie bohatera.
Można sądzić, że ludzie rzadko zmieniają się tak szybko jak bohater Dickensa. Jednak utwór nie twierdzi, że zmiana jest łatwa: pokazuje, że wymaga wstrząsu i decyzji, a to wystarcza, by uznać ją za możliwą.
Podsumowując, człowiek może się zmienić, jeśli dostrzeże skutki swojego postępowania i zacznie je zmieniać w praktyce. Historia Scrooge’a dowodzi, że nawet ktoś uważany za skąpca i samotnika potrafi odzyskać dobre relacje z ludźmi.
Oznaczenia w akapitach argumentacyjnych: teza akapitu, argument, przykład, wniosek.
Tekst napisany na potrzeby artykułu. Liczba wyrazów to 239, więc mieści się powyżej minimum 200 wyrazów. Fabuła pochodzi z Opowieści wigilijnej; nie zawiera cytatów.
A jeśli polecenie wymaga przemówienia
Informator CKE opisuje temat argumentacyjny jako rozprawkę albo przemówienie, a wśród przykładowych zadań jest polecenie napisania przemówienia z przywołaniem bohatera lektury obowiązkowej (też co najmniej 200 wyrazów). Argumentacja zostaje ta sama: teza, argumenty, przykłady z lektury, wniosek. Zmienia się forma: zwracasz się do słuchaczy, np. „Drodzy rówieśnicy”, mówisz bezpośrednio i kończysz apelem. Kryterium realizacji tematu wymaga formy zgodnej z poleceniem, więc rozprawka zamiast przemówienia (i odwrotnie) kosztuje punkty.
Przykłady
Jak wykorzystać lekturę
Najczęściej tracone punkty to te za lekturę: za jej brak, za pobieżne użycie i za błędy rzeczowe.
Z informatora CKE wynika kilka zasad, które decydują o ocenie:
- Lektura wskazana w poleceniu jest obowiązkowa. Gdy w ogóle się do niej nie odwołasz, całe wypracowanie dostaje 0 punktów.
- Funkcjonalne wykorzystanie oznacza, że przywołane wydarzenia i wątki rzeczywiście wspierają Twój tok rozumowania. Samo wymienienie imienia bohatera nie liczy się jako wykorzystanie utworu.
- Poprawność rzeczowa: nie myl imion, nie przypisuj bohaterom cech, których nie mają, i nie wymyślaj wydarzeń. Przy ocenie 1 punkt w tym kryterium dopuszczalne są 1–2 błędy rzeczowe.
- Nie musisz omawiać całej fabuły. Wystarczą te elementy, które są istotne dla problemu z tematu.
- Za utwór literacki nie uznaje się powieści obrazkowej, mangi, scenariusza filmowego ani gry komputerowej. Mogą być przykładem, ale nie zastąpią lektury.
- Pan Tadeusz: zadania w części I dotyczą wskazanych ksiąg, ale w wypracowaniu możesz odwołać się do znajomości całego utworu.
Lektury obowiązkowe z informatora 2024/2025
Klasy IV–VI
Akademia Pana Kleksa, Lew, czarownica i stara szafa, Chłopcy z Placu Broni, Hobbit oraz komiks Kajko i Kokosz. Szkoła latania.
Klasy VII–VIII (całe książki)
Opowieść wigilijna, Zemsta, Kamienie na szaniec, Dziady cz. II, Mały Książę, Balladyna.
Klasy VII–VIII (krótsze utwory i fragmenty)
Treny VII i VIII, Reduta Ordona, Świtezianka, Pan Tadeusz, Artysta, Latarnik, Quo vadis, Syzyfowe prace oraz wybór fraszek i wybraną pieśń Kochanowskiego (z Pana Tadeusza: księgi I, II, IV, X, XI, XII).
Lista pochodzi z informatora obowiązującego od roku szkolnego 2024/2025; informator zapowiada, że lista lektur obowiązkowych będzie zamieszczona na początku arkusza. Nowa podstawa programowa z 2026 r. zmienia listę dla kolejnych roczników: zobacz kalendarz wdrożenia. Zawsze sprawdź lekturę wskazaną w poleceniu.
Z jaką lekturą do którego motywu
Karty poniżej łączą motywy z lekturami obowiązkowymi z listy egzaminu ósmoklasisty, które mają dany motyw w danych serwisu. Inne utwory (np. Biblia, mitologia, bajki Krasickiego, Mikołajek) informator zalicza do utworów, do których można się odwołać, ale ich znajomość nie będzie sprawdzana. Jeśli lektura jest wskazana w poleceniu, użyj jej. Jeśli możesz wybrać sam, weź taką, którą pamiętasz najdokładniej.
Wina i kara
Świtezianka, Dziady cz. II, Pan Tadeusz, Balladyna, Chłopcy z Placu Broni
Bunt
Ojczyzna
Reduta Ordona, Pan Tadeusz, Latarnik, Chłopcy z Placu Broni, Kamienie na szaniec
Miłość
Przyjaźń
Chłopcy z Placu Broni, Hobbit, Kamienie na szaniec, Mały Książę
Dorastanie
Opowieść wigilijna, Syzyfowe prace, Hobbit, Kamienie na szaniec, Lew, czarownica i stara szafa
Rozprawka w liceum
W liceum rozprawka przyjmuje formę wypracowania argumentacyjnego na maturze, ocenianego znacznie szerzej. Temat wymaga lektury obowiązkowej oraz innego utworu literackiego i wybranych kontekstów. Według sprawozdania CKE z matury 2025 wypowiedź argumentacyjna miała liczyć co najmniej 300 wyrazów na poziomie podstawowym i co najmniej 400 na rozszerzonym, a za wypracowanie można było zdobyć 35 punktów. Na kolejne lata sprawdź polecenie w arkuszu i informator na rok matury. Schemat teza–argument–przykład–wniosek pozostaje taki sam, rośnie liczba argumentów i wymagany poziom erudycji.
Lektury liceum i matury znajdziesz na stronie Matura z polskiego.
Ściąga
Zwroty i spójniki
Spójne powiązania między zdaniami i akapitami to wprost wymóg kryterium kompozycji. Zacznij od tych zwrotów.
- Wstęp
- Problem poruszony w temacie dotyczy… / Zastanówmy się, czy… / Moim zdaniem… / Uważam, że… / Postaram się wykazać, że…
- Teza akapitu
- Pierwszym argumentem na rzecz tezy jest… / Warto zwrócić uwagę na to, że… / Z lektury wynika, że…
- Przykład
- Dowodem na to jest… / Świadczy o tym scena, w której… / Przykładem jest postawa… / Autor pokazuje to na przykładzie…
- Cytat
- Jak pisze autor: „…”. / Potwierdzają to słowa bohatera: „…”. / Narrator zauważa: „…”.
- Wniosek akapitu
- Zatem… / Z tego wynika, że… / To pokazuje, że… / Oznacza to, że…
- Kontrargument
- Można jednak sądzić, że… / Przeciwnicy tej tezy mogliby twierdzić, że… / Nie można jednak pominąć faktu, że…
- Przejście do kolejnego argumentu
- Kolejnym argumentem jest… / Równie ważne jest… / Poza tym… / Co więcej…
- Zakończenie
- Podsumowując, … / Reasumując, … / Wszystko to prowadzi do wniosku, że… / Zatem teza okazuje się słuszna.
Zamiast stylu mówionego
Kryterium stylu karze nieuzasadnione mieszanie stylów (informator dopuszcza je, jeśli czemuś służy), np. rozprawkę napisaną potocznym słownictwem. Poniżej kilka typowych zamian. W kryterium języka dodatkowo liczy się zróżnicowana składnia: w jednym akapicie połącz zdania pojedyncze ze złożonymi i użyj frazeologizmu tam, gdzie pasuje.
| Zamiast | Napisz | Dlaczego |
|---|---|---|
| Moim zdaniem Nemeczek jest fajny | Moim zdaniem Nemeczek jest postacią godną uwagi, ponieważ… | Potoczne oceny („fajny”, „super”) zastąp uzasadnionym sądem. |
| No i potem Scrooge się zmienił | Następnie Scrooge przechodzi przemianę, co pokazuje… | Wyrażenia typu „no i” oraz skróty myślowe należą do mowy. |
| Gość z lektury | Bohater lektury / postać | Unikaj slangu i słownictwa potocznego. |
| Autor chciał nam pokazać, że wszyscy… | Autor pokazuje, że… | Unikaj uogólnień typu „wszyscy”, „nikt”, „zawsze”, chyba że masz dowód. |
| W tej lekturze jest dużo różnych rzeczy | W lekturze pojawia się motyw… | Konkret zamiast ogólników. |
| Lektura jest o miłości | Lektura przedstawia problem miłości… | Precyzyjne czasowniki i rzeczowniki zwiększają zakres środków językowych. |
Czego unikać
Typowe błędy
Osiem błędów, które najczęściej obniżają ocenę, i prosty sposób na każdy z nich.
Błąd Streszczenie zamiast argumentu. Opowiadasz fabułę od początku do końca i nie wiadomo, co ma udowodnić.
Jak naprawić Wybierz z lektury tylko ten fragment, który wspiera tezę, i zakończ go zdaniem „To pokazuje, że…”.
Błąd Teza, która jest faktem lub pytaniem. Wstęp kończy się pytaniem albo oczywistością, a rozwinięcie nie ma czego dowodzić.
Jak naprawić Sformułuj zdanie, z którym można się nie zgodzić: ocenę, sąd, rozstrzygnięcie.
Błąd Przykład bez wniosku. Po cytacie od razu zaczyna się nowy akapit.
Jak naprawić Po każdym przykładzie dopisz zdanie, które łączy go z tezą.
Błąd Brak odwołania do lektury. Piszesz ogólnie o życiu i wartościach. Przy braku odwołania do lektury obowiązkowej całość dostaje 0 punktów.
Jak naprawić Wpisz tytuł lektury w tezie lub zapowiedzi i w każdym argumencie.
Błąd Błędy rzeczowe. Mylisz imiona, przypisujesz bohaterowi cechy, których nie ma, albo wymyślasz scenę.
Jak naprawić Używaj tylko tych wydarzeń, których jesteś pewien. Korzystaj ze streszczeń i quizów serwisu do powtórki, ale czytaj lekturę.
Błąd Praca bez akapitów. Całość w jednym bloku tekstu; kompozycja nie jest widoczna.
Jak naprawić Każdy akapit zaczynaj od nowego wiersza z wcięciem: wstęp, argument 1, argument 2, zakończenie.
Błąd Wstęp ciągnie się, a rozwinięcia brakuje. Czas się kończy, a ocena bez rozwinięcia to 0 punktów w każdym kryterium.
Jak naprawić Wstęp ma dwa–cztery zdania. Pisz plan i pilnuj proporcji.
Błąd Potoczny styl i uogólnienia. Słowa typu „fajny”, „gość”, „wszyscy”, „nikt”, „zawsze”.
Jak naprawić Zastąp je precyzyjnymi określeniami i zastrzeżeniami („zazwyczaj”, „często”).
Sprawdź się
Prawda czy fałsz: rozprawka
Osiem stwierdzeń o rozprawce: prawda czy fałsz? Po każdej odpowiedzi zobaczysz wyjaśnienie, a na końcu wynik.
1„W Panu Tadeuszu występuje wielu bohaterów.” To dobra teza rozprawki.
Pokaż odpowiedź
Fałsz. To stwierdzenie faktu, a nie stanowisko. Z faktem nie da się polemizować, więc nie ma czego uzasadniać. Teza powinna oceniać lub rozstrzygać.
2Praca napisana na egzaminie, która ma tylko wstęp i zakończenie, ale nie ma rozwinięcia, może dostać punkty za styl i język.
Pokaż odpowiedź
Fałsz. Informator CKE: jeżeli wypowiedź nie zawiera w ogóle rozwinięcia, egzaminator przyznaje 0 punktów w każdym kryterium.
3Wystarczy wymienić imię bohatera lektury, aby funkcjonalnie wykorzystać lekturę.
Pokaż odpowiedź
Fałsz. Informator: samo przywołanie imienia bohatera nie jest funkcjonalnym wykorzystaniem utworu. Trzeba przywołać wydarzenia lub wątki, które wspierają rozumowanie.
4Argument „Bunt jest słuszny, bo warto się buntować” jest poprawnie uzasadniony.
Pokaż odpowiedź
Fałsz. To błędne koło: powód powtarza tezę innymi słowami. Dobry argument podaje powód z lektury, np. cenę, jaką płaci bohater, i to, co ona pokazuje.
5Po przykładzie z lektury warto dopisać zdanie, które mówi, co ten przykład udowadnia.
Pokaż odpowiedź
Prawda. To wniosek akapitu. Informator mówi o wykorzystaniu przykładów w funkcji argumentacyjnej, czyli takim, które wspiera tezę.
6Praca licząca 150 wyrazów spełnia wymóg długości na egzaminie ósmoklasisty.
Pokaż odpowiedź
Fałsz. Minimum to 200 wyrazów, a wypowiedź licząca 180 wyrazów lub mniej jest oceniana tylko w trzech kryteriach.
7Kontrargument z odpowiedzią na niego może wzmocnić rozprawkę.
Pokaż odpowiedź
Prawda. Informator wymienia układ argument–kontrargument jako jeden ze sposobów uporządkowania argumentacji. Odpowiedź na kontrargument pokazuje, że znasz obie strony problemu.
8W zakończeniu warto dodać nowy argument, którego nie było w rozwinięciu.
Pokaż odpowiedź
Fałsz. Zakończenie podsumowuje, a nowego argumentu nie zdążysz uzasadnić. Wróć do tezy innymi słowami i sformułuj wniosek.
Do odhaczenia
Lista przed oddaniem pracy
Trzy krótkie listy do odhaczenia. Zaznaczenia zapamiętamy tylko w tej przeglądarce.
Przed pisaniem
Treść
Forma i język
Pytania i odpowiedzi
Pytania i odpowiedzi
Ile wyrazów powinna mieć rozprawka na egzaminie ósmoklasisty?
Według informatora CKE obowiązującego od roku szkolnego 2024/2025 wypracowanie ma liczyć nie mniej niż 200 wyrazów. Wypowiedź licząca 180 wyrazów lub mniej jest oceniana tylko w trzech kryteriach. Sprawdź informator na rok, w którym piszesz egzamin.
Czy w rozprawce trzeba odwołać się do lektury?
Tak. Każdy temat wypracowania na egzaminie ósmoklasisty wymaga odwołania do lektury obowiązkowej oraz/lub do utworu wybranego samodzielnie, zgodnie z poleceniem. Jeżeli w ogóle nie odwołasz się do lektury obowiązkowej wskazanej w poleceniu, całość dostaje 0 punktów.
Ile argumentów powinna mieć rozprawka?
Informator CKE nie podaje liczby argumentów. W krótkiej rozprawce dobrze sprawdzają się dwa rozwinięte argumenty, każdy z przykładem z lektury i wnioskiem. Lepsze są dwa dokładne niż cztery powierzchowne, bo najwięcej punktów daje głębokość argumentacji.
Jak zacząć rozprawkę?
Od wstępu z trzema elementami: krótkie wprowadzenie do problemu z tematu, teza (twoje stanowisko) i zapowiedź lektur, na których oprzesz argumenty. Wstęp ma dwa–cztery zdania.
Czym rozprawka różni się od opowiadania i od charakterystyki?
Rozprawka argumentuje: ma tezę, argumenty i wnioski. Opowiadanie jest tekstem twórczym z fabułą, a charakterystyka opisuje cechy postaci. Na egzaminie ósmoklasisty do wyboru jest opowiadanie twórcze lub forma argumentacyjna, czyli rozprawka albo przemówienie.
Czy mogę użyć lektury, której nie ma na liście?
Tak, jeżeli polecenie na to pozwala. Informator opisuje tematy wymagające odwołania do lektury obowiązkowej oraz/lub do utworów wybranych przez ucznia. Zawsze czytaj, co dokładnie nakazuje polecenie, a lekturę wskazaną wprost wykorzystaj obowiązkowo.
Czy w rozprawce mogę pisać „moim zdaniem”?
Informator nie zakazuje zwrotów wyrażających własne stanowisko. Ważne, żeby styl był jednolity i odpowiedni do formy, bez słownictwa potocznego. Lepiej stosować je oszczędnie i uzasadniać każdy sąd.
Czy to samo dotyczy rozprawki w liceum i na maturze?
Zasada jest podobna: teza, argumenty, przykłady z lektur, wniosek. Matura wymaga jednak dłuższej wypowiedzi (według sprawozdania CKE z 2025 r.: co najmniej 300 wyrazów na poziomie podstawowym i 400 na rozszerzonym) i bardziej rozbudowanej argumentacji. Sprawdź polecenie i informator na rok matury.
Weryfikacja
Źródła
Fakty z oficjalnych dokumentów sprawdź u źródła.
- Informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025 (CKE)Opis arkusza (150 minut, wypracowanie co najmniej 200 wyrazów, 20 punktów), kryteria oceny wypracowania, uwagi dodatkowe, lektury obowiązkowe.
- Aneks do Informatora maturalnego z języka polskiego 2022/2023 i 2023/2024 (CKE)Minimalna liczba wyrazów w wypracowaniu maturalnym w latach 2022/2023 i 2023/2024.
- Sprawozdanie CKE z egzaminu maturalnego 2025 z języka polskiegoWymagania wypowiedzi argumentacyjnej w arkuszu z 2025 r. (co najmniej 300 wyrazów na poziomie podstawowym i 400 na rozszerzonym, 35 punktów).
- Centralna Komisja EgzaminacyjnaInformatory, komunikaty i arkusze na kolejne lata.
O redakcji. Autorem artykułu jest redakcja QuizyBingo. Stan na 25 października 2026. Jeśli widzisz błąd, napisz przez formularz kontaktowy: sprawdzimy i poprawimy.