Epoki literackie w pigułce

• 10epok i okresów literackich w serwisie, od antyku po literaturę po 1945 r.
• 6epok ma osobną stronę z lekturami
• 51lektur z naszej bazy przypisanych do epok
• 37to utwory polskich autorów
• 12lektur ma największa epoka: literatura po 1945 roku
• 10pytań w teście „Z jakiej to epoki?”

1. do V w. n.e.
   Antyk

   Biblia, mity i teatr grecki: wina, fatum i spór prawa boskiego z ludzkim.

   4 lektury w serwisieCechy epokiLektury z epoki

2. V–XV w.
   Średniowiecze

   Pieśni religijne i rycerskie: Bóg w centrum świata, wzór świętego i rycerza.

   1 lektura w serwisieCechy epoki

3. XVI–XVII w.
   Renesans i barok

   Kochanowski, Szekspir i Molier: żałoba, władza, ambicja i chciwość.

   3 lektury w serwisieCechy epoki

4. 1764–1822
   Oświecenie

   Rozum, satyra i bajka z morałem: literatura, która uczy i ostrzega.

   1 lektura w serwisieCechy epoki

5. 1822–1863
   Romantyzm

   Uczucie ponad rozum, świat duchów, ludowość i sprawa narodowa.

   10 lektur w serwisieCechy epokiLektury z epoki

6. 1864–1890
   Pozytywizm

   Praca u podstaw, nauka i realizm codziennego życia.

   8 lektur w serwisieCechy epokiLektury z epoki

7. 1890–1918
   Młoda Polska

   Symbol, nastrój, sztuka i pytania o los narodu.

   5 lektur w serwisieCechy epokiLektury z epoki

8. 1918–1939
   Dwudziestolecie międzywojenne

   Niepodległa Polska, eksperyment z formą i nowe pytania o człowieka.

   4 lektury w serwisieCechy epokiLektury z epoki

9. 1939–1945
   Wojna i okupacja

   Odwaga konspiracji, przyjaźń i świadectwo obozów.

   3 lektury w serwisieCechy epoki

10. od 1945
    Literatura po 1945 roku

    Świadectwa wojny i łagrów, pytania o zło, a obok baśń i przygoda dla młodszych czytelników.

    12 lektur w serwisieCechy epokiLektury z epoki

Daty podajemy tak jak w serwisie. W różnych opracowaniach granice bywają inne, np. oświecenie zaczyna się w niektórych ujęciach od lat 40. XVIII w., a romantyzm kończy w 1863 lub 1864 r. Dlatego traktuj je jako umowne. Epoka „Wojna i okupacja” to w podstawie programowej „literatura wojny i okupacji”.

Renesans i barok są w serwisie jedną grupą, bo mamy z nich niewiele lektur. W podstawie programowej to dwie osobne epoki.

Tabela upraszcza: w każdej epoce były też utwory, które do tych cech nie pasują. Pomaga w rozpoznawaniu, ale nie zastępuje czytania tekstu.

1. Przeczytaj język. Dawne formy („wielkieś”, „zawżdy”) wskazują XVI–XVIII w. Wzniosły ton i apostrofy do natury lub narodu sugerują romantyzm, a potoczne słowa dwudziestolecie lub czasy późniejsze.
2. Zobacz, kto jest bohaterem. Święty lub rycerz to średniowiecze, samotny buntownik romantyzm, zwykły człowiek pracy pozytywizm, artysta Młodą Polskę.
3. Sprawdź gatunek. Bajka z morałem to oświecenie, ballada romantyzm, nowela pozytywizm, fraszka i tren renesans, dramat symboliczny Młoda Polska.
4. Znajdź temat wiodący. Rozum i nauka to oświecenie lub pozytywizm; uczucie i naród to romantyzm; nastrój i symbol to Młoda Polska.
5. Spójrz na datę i tło historyczne. Zabory, powstania, wojna, niepodległość: historia najczęściej wyznacza granice epok. Pamiętaj, że rok wydania nie zawsze przesądza o epoce.
6. Wybierz najlepszą z dwóch sąsiednich epok. Gdy wahasz się między dwiema, porównaj je w sekcji o epokach sąsiednich.

Słowa-klucze i epoki

los, bogowie, chór, wina tragiczna

Antyk

Bóg, święty, rycerz, memento mori

Średniowiecze

humanizm, harmonia, carpe diem, vanitas

Renesans i barok

rozum, postęp, morał, satyra

Oświecenie

uczucie, bunt, duchy, naród, wieszcz

Romantyzm

praca, nauka, realizm, zwykli ludzie

Pozytywizm

symbol, nastrój, artysta, dekadencja

Młoda Polska

niepodległość, awangarda, groteska

Dwudziestolecie

okupacja, konspiracja, obóz

Wojna

władza, cenzura, absurd, emigracja

Po 1945 r.

Pięć typowych pomyłek

1. 1Z jakiej epoki pochodzi ten cytat? Współkochać przyszłam, nie współnienawidzić.

   Pokaż odpowiedź

   Antyk (do V w. n.e.). To słowa Antygony z tragedii Sofoklesa. Wskazówka: konflikt prawa boskiego z ludzkim i bohaterka postawiona wobec losu to typowe tematy antyku. Lektura: Antygona.

2. 2Z jakiej epoki pochodzi ten cytat? Bogurodzica dziewica, Bogiem sławiena Maryja,

   Pokaż odpowiedź

   Średniowiecze (V–XV w.). To początek Bogurodzicy, uchodzącej za najstarszą polską pieśń religijną. Wskazówka: zwrot do Marii i religijny charakter tekstu wskazują średniowiecze. Lektura: Bogurodzica.

3. 3Z jakiej epoki pochodzi ten cytat? Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim,

   Pokaż odpowiedź

   Renesans i barok (XVI–XVII w.). To Tren VIII Jana Kochanowskiego (1580). Wskazówka: dawna polszczyzna z formami typu „wielkieś”, ale już świecki, osobisty lament po stracie dziecka. To renesans. Lektura: Treny.

4. 4Z jakiej epoki pochodzi ten cytat? Zawżdy znajdzie przyczynę, kto zdobyczy pragnie.

   Pokaż odpowiedź

   Oświecenie (1764–1822). To morał bajki „Jagnię i wilcy” Ignacego Krasickiego. Wskazówka: krótka bajka z morałem, która uczy i krytykuje wady, jest typowa dla oświecenia. Lektura: Bajki Krasickiego.

5. 5Z jakiej epoki pochodzi ten cytat? Czucie i wiara silniej mówi do mnie, / Niż mędrca szkiełko i oko.

   Pokaż odpowiedź

   Romantyzm (1822–1863). To słowa narratora z ballady Romantyczność Adama Mickiewicza. Wskazówka: uczucie i wiara postawione przed rozumem (szkiełkiem i okiem) to hasło romantyzmu. Lektura: Romantyczność.

6. 6Z jakiej epoki pochodzi ten cytat? Ona nie widzi! — szepnął mecenas opuszczając binokle.

   Pokaż odpowiedź

   Pozytywizm (1864–1890). To zdanie z noweli Katarynka Bolesława Prusa (1880). Wskazówka: współczesna autorowi codzienność, mieszczańskie realia i narrator-realista to cechy pozytywizmu. Lektura: Katarynka.

7. 7Z jakiej epoki pochodzi ten cytat? Miałeś, chłopie, złoty róg, / miałeś, chłopie, czapkę z piór: / czapkę ze łba wicher zmiótł.

   Pokaż odpowiedź

   Młoda Polska (1890–1918). To słowa Chochoła do Jaśka z Wesela Stanisława Wyspiańskiego (1901). Wskazówka: dramat symboliczny, w którym postacie są znakami, to Młoda Polska. Lektura: Wesele.

8. 8Z jakiej epoki pochodzi ten cytat? Gdzież są twoje szklane domy? — rozmyślał brnąc dalej. — Gdzież są twoje szklane domy?…

   Pokaż odpowiedź

   Dwudziestolecie międzywojenne (1918–1939). To rozmyślania Cezarego Baryki z Przedwiośnia Stefana Żeromskiego (1924). Wskazówka: spór o to, jak ma wyglądać odrodzona Polska, to temat dwudziestolecia. Lektura: Przedwiośnie.

9. 9Z jakiej epoki jest ta książka? Opis: powieść-reportaż o młodych harcerzach w konspiracji w okupowanej Warszawie, wydana w 1943 r.

   Pokaż odpowiedź

   Wojna i okupacja (1939–1945). To Kamienie na szaniec Aleksandra Kamińskiego. Wskazówka: okupacja, konspiracja i Szare Szeregi to hasła literatury wojny i okupacji (1939–1945). Lektura: Kamienie na szaniec.

10. 10Z jakiej epoki jest ta książka? Opis: wspomnienia więźnia sowieckiego łagru, wydane po angielsku w 1951 r. (po polsku w 1953 r.)

    Pokaż odpowiedź

    Literatura po 1945 roku (od 1945). To Inny świat Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. Wskazówka: książka powstała po 1945 r. i należy do literatury świadectw wojny i łagrów. Lektura: Inny świat.

Daty są takie jak w QuizyBingo i mają charakter umowny. Zapytaj nauczyciela, czy w klasie obowiązują inne granice.

• Zintegrowana Platforma Edukacyjna: podstawa programowa, język polski w szkole ponadpodstawowejWymagana w podstawie periodyzacja literatury: od starożytności po literaturę po 1989 r.
• ZPE: „Oświecona Polska”Ramy oświecenia: ważna data 1764 i umowna data końcowa 1822.
• ZPE: „Oświecenie w polskim wydaniu. Edukacja, nauka i literatura”Linia chronologiczna oświecenia w Polsce: 1740–1822.
• Dorota Siwicka, Romantyzm 1822–1863 (Mała historia literatury polskiej, PWN), opis bibliograficznyPrzykład opracowania, w którym romantyzm ma ramy 1822–1863.
• Wolne LekturyPełne teksty lektur w domenie publicznej.